آزمایش خون و ادرار چیست و چه چیزی را نشان میدهد؟
آزمایش خون و ادرار دو آزمایش پایهای هستند که پزشک بیشتر از هر آزمایش دیگری درخواست میکند. هر دو ارزانتر و سادهتر از روشهای تصویربرداریاند و در عین حال اطلاعات زیادی دربارهی کار کلیه، کبد، مغز استخوان، قند و چربی بدن و وجود عفونت یا التهاب میدهند. ولی هیچکدام بهتنهایی «تشخیص» نیست. یک عدد روی برگهی جواب فقط وقتی معنا پیدا میکند که پزشک آن را کنار علائم، معاینه و سابقهی شما بگذارد.
بخش آزمایشگاه درمانگاه آذرنجات در تبریز در حال راهاندازی است و هنوز آزمایش انجام نمیدهد. این راهنما برای این نوشته شده که هر جا آزمایش میدهید، درست آماده شوید، نمونه را درست تحویل دهید و جواب را بهتر بفهمید. اگر میخواهید از زمان شروع پذیرش باخبر شوید، صفحهی آزمایش خون و ادرار در تبریز را ببینید.
آزمایش خون دقیقاً چه چیزی را میسنجد؟
خون از دو بخش ساخته شده است: سلولها (گلبول قرمز، گلبول سفید و پلاکت) و مایعی به نام پلاسما که صدها مادهی محلول در آن جریان دارد. وقتی پزشک «آزمایش خون» مینویسد، در واقع یکی یا چند تا از این گروهها را میخواهد:
- شمارش سلولهای خون (CBC): تعداد و اندازهی گلبولها و مقدار هموگلوبین؛ برای کمخونی، عفونت و برخی بیماریهای خونی.
- بیوشیمی خون: قند، چربی، کراتینین، اوره، آنزیمهای کبدی، اسید اوریک و املاح.
- شاخصهای التهاب: مثل ESR و CRP.
- آزمایشهای انعقادی: مثل PT، INR و PTT برای بررسی روند لخته شدن خون.
- هورمونها و ویتامینها: مثل تیروئید، ویتامین D و B12 که در راهنمای کامل آزمایشهای هورمونی جداگانه توضیح دادهایم.
- کشت خون و آزمایشهای ایمنیشناسی: برای پیدا کردن میکروب در خون یا آنتیبادیهای خاص.
آزمایش ادرار برای چیست؟
ادرار آینهی کار کلیه و مجاری ادراری است، ولی فقط همین نیست. قند در ادرار میتواند نشانهی دیابت کنترلنشده باشد، کتون نشانهی کمبود سوخت سلولها، و پروتئین نشانهی آسیب فیلتر کلیه. آزمایش ادرار سه شکل رایج دارد: آزمایش کامل ادرار (UA یا آنالیز ادرار)، کشت ادرار، و ادرار ۲۴ ساعته. هر کدام به سؤال متفاوتی جواب میدهد و روش جمعآوریشان هم فرق دارد.
چه کسی و چه زمانی به آزمایش خون و ادرار نیاز دارد؟
تصمیم با پزشک است، اما موقعیتهای رایجی که این آزمایشها درخواست میشوند تقریباً ثابتاند:
- چکاپ دورهای بزرگسالان، بهویژه بعد از ۴۰ سالگی یا با سابقهی خانوادگی دیابت و بیماری قلبی؛
- خستگی طولانی، رنگپریدگی، سرگیجه یا تنگی نفس با فعالیت کم؛
- تب بیدلیل، کاهش وزن ناخواسته یا تعریق شبانه؛
- سوزش ادرار، تکرر ادرار، ادرار کدر یا بدبو، درد زیر شکم یا پهلو؛
- کنترل بیماریهای مزمن مثل دیابت، فشار خون، بیماری کلیه و کبد؛
- مصرف داروهایی که پایش آزمایشی میخواهند، مثل وارفارین، برخی داروهای ضدتشنج یا داروهای روماتیسمی؛
- بارداری، پیش از ازدواج و پیش از جراحی؛
- آزمایشهای شغلی که در طب کار درخواست میشود.
یک سناریوی آشنا: زمستان تبریز، خانمی میانسال که چند هفته است با بالا رفتن از پلههای خانه نفسش میگیرد و فکر میکند «از سرماست». پزشک عمومی او را معاینه میکند و یک CBC ساده و فریتین مینویسد. جواب نشان میدهد هموگلوبین پایین است و ذخیرهی آهن تقریباً تمام شده. یک آزمایش ساده مسیر را روشن کرد؛ بعد پزشک باید علت کمبود آهن را پیدا کند. همین مثال نشان میدهد آزمایش جای معاینه را نمیگیرد، اما سؤال درست را جلوی پزشک میگذارد.
اگر هنوز نمیدانید چه آزمایشی لازم دارید، اول با پزشک صحبت کنید. ویزیت پزشک عمومی شبانهروزی آذرنجات فعال است و پزشک میتواند بر اساس علائم شما آزمایشهای لازم را بنویسد. برای چکاپ برنامهریزیشده هم راهنمای کامل چکاپ و پایش سلامت کمکتان میکند فهرست را معقول نگه دارید.
پیش از آزمایش: ناشتایی، دارو و آمادگی
بخش بزرگی از جوابهای «عجیب» آزمایش، نه به خاطر بیماری، بلکه به خاطر آمادگی نادرست است. چای شیرین صبح، ورزش سنگین شب قبل یا قطع خودسرانهی دارو میتواند عددی را جابهجا کند و نگرانی بیمورد بسازد.
آیا برای آزمایش خون و ادرار باید ناشتا بود؟
همهی آزمایشها ناشتایی نمیخواهند. جدول زیر حالت معمول را نشان میدهد، اما دستور پزشک یا آزمایشگاه شما مقدم است.
| آزمایش | ناشتایی | توضیح |
|---|---|---|
| قند ناشتا (FBS) | معمولاً ۸ تا ۱۲ ساعت | فقط آب ساده مجاز است. |
| چربی خون (کلسترول، تریگلیسیرید) | معمولاً ۹ تا ۱۲ ساعت | برخی پزشکان نمونهی غیرناشتا را هم میپذیرند؛ بپرسید. |
| CBC | معمولاً لازم نیست | اگر همزمان قند یا چربی نوشته شده، ناشتا بمانید. |
| HbA1c (قند سهماهه) | معمولاً لازم نیست | میانگین قند چند ماه گذشته را نشان میدهد. |
| آزمایش کامل ادرار | معمولاً لازم نیست | ادرار اول صبح ترجیح دارد. |
| کشت ادرار | لازم نیست | پیش از شروع آنتیبیوتیک بهتر است نمونه داده شود. |
ناشتایی یعنی خوردن هیچ غذا، چای، قهوه، آبمیوه، آدامس یا شیرینی، ولی نوشیدن آب ساده نهتنها مجاز است بلکه رگ را برای خونگیری آمادهتر میکند. ناشتایی بیش از ۱۴ ساعت هم خوب نیست و ممکن است جواب قند و چربی را به هم بریزد.
نکتهی پزشکی: اگر دیابت دارید و انسولین یا قرص کاهندهی قند مصرف میکنید، برای ناشتایی حتماً با پزشک هماهنگ کنید. معمولاً بهتر است صبح زود آزمایش بدهید و داروی صبح و صبحانه را همراه داشته باشید تا بلافاصله بعد از خونگیری مصرف کنید. لرزش، تعریق سرد یا گیجی در حالت ناشتا میتواند افت قند باشد؛ در این حالت منتظر نمانید و چیزی شیرین بخورید.
داروها و مکملها را قطع کنم؟
داروهای همیشگی را بدون اجازهی پزشک قطع نکنید. فشار خون، قلب و تیروئید معمولاً طبق برنامه مصرف میشوند، مگر اینکه پزشک برای آزمایش خاصی دستور دیگری بدهد. مکملهای بیوتین با دوز بالا، آهن، ویتامین C و برخی داروهای گیاهی میتوانند روی بعضی جوابها اثر بگذارند؛ فهرستشان را به پزشک و آزمایشگاه بگویید. اگر آنتیبیوتیک شروع کردهاید، پیش از کشت ادرار حتماً اطلاع دهید.
چکلیست شب قبل و صبح آزمایش
- برگهی درخواست یا کد نسخهی الکترونیک پزشک و کارت ملی؛
- فهرست داروها و مکملها همراه با دوز؛
- جواب آزمایشهای قبلی برای مقایسه؛
- شام سبک، بدون غذای خیلی چرب و بدون الکل؛
- خواب کافی و پرهیز از ورزش سنگین در ۲۴ ساعت قبل؛
- لباس با آستین گشاد که راحت بالا برود؛
- یک خوراکی کوچک برای بعد از خونگیری، بهویژه برای کودکان و سالمندان.
گامبهگام: خونگیری چگونه انجام میشود؟
خونگیری برای بیشتر آزمایشها از سیاهرگ (ورید) جلوی آرنج انجام میشود و کل کار معمولاً چند دقیقه طول میکشد. دانستن مراحل، ترس را کمتر میکند، بهخصوص برای کسی که از سوزن میترسد.
- تطبیق هویت: نمونهگیر نام و مشخصات شما را با برگهی درخواست تطبیق میدهد. این مرحله را جدی بگیرید؛ جابهجایی نمونه یکی از خطاهای پیش از آزمایش است.
- پرسش دربارهی ناشتایی و دارو: اگر صبحانه خوردهاید یا دارو مصرف کردهاید، صادقانه بگویید تا روی برگه ثبت شود.
- بستن تورنیکه: بند لاستیکی بالای آرنج بسته میشود تا رگ برجسته شود. مشت کردن طولانی یا باز و بسته کردن پیاپی دست لازم نیست و حتی ممکن است روی پتاسیم اثر بگذارد.
- ضدعفونی پوست: محل با الکل پاک میشود و چند ثانیه صبر میکنند تا خشک شود.
- ورود سوزن یکبارمصرف: سوزن و لولهها باید جلوی چشم شما از بستهی پلمب باز شوند. چند لوله با درِ رنگی متفاوت پر میشود، چون هر آزمایش مادهی نگهدارندهی خاص خودش را میخواهد.
- برچسبگذاری: لولهها همانجا و در حضور شما برچسب میخورند.
- فشار روی محل: پنبه یا گاز را دو تا سه دقیقه محکم فشار دهید و دست را صاف نگه دارید؛ خم کردن آرنج روی پنبه کبودی را بیشتر میکند.
برای نوزادان و برخی آزمایشهای ساده، خون از نوک انگشت یا پاشنهی پا گرفته میشود. آزمایش «زمان سیلان» که قدیم از لالهی گوش گرفته میشد، اکنون در بیشتر آزمایشگاهها جای خود را به آزمایشهای انعقادی دقیقتر داده است.
خونگیری در منزل چه فرقی دارد؟
در نمونهگیری در منزل، همین مراحل در خانهی شما انجام میشود و نمونه با شرایط نگهداری مناسب به آزمایشگاه میرسد؛ خود آزمایش در آزمایشگاه انجام میشود. برای سالمند، بیمار بستری در خانه یا کسی که در روزهای یخزدهی زمستان تبریز نمیتواند از خانه بیرون برود، این راه منطقیتر است. خدمت نمونهگیری آزمایش در منزل آذرنجات فعال است؛ برای هماهنگی با خط خدمات در منزل 0914-914-4403 تماس بگیرید.
بعد از خونگیری: مراقبت و عوارض احتمالی
خونگیری کاری کمخطر است، ولی «بیعارضه» نیست. عوارض رایج خفیف و گذرا هستند و دانستنشان کمک میکند بیدلیل نگران نشوید یا نشانهی جدی را نادیده نگیرید.
عوارض رایج و کمخطر
- کبودی: شایعترین عارضه است، بهخصوص اگر فشار کافی روی محل نگذاشته باشید یا داروی رقیقکنندهی خون مصرف کنید. معمولاً طی چند روز تا یک هفته کمرنگ میشود.
- سرگیجه یا غش: بیشتر در افراد ناشتا، کمآب یا کسانی که از سوزن میترسند. اگر سابقهی غش دارید، از قبل بگویید تا در حالت درازکش نمونه بگیرند.
- درد خفیف محل سوزن: چند ساعت تا یک روز.
چه وقت باید به پزشک مراجعه کرد؟
- تورم بزرگ و دردناک که بیشتر میشود (هماتوم)؛
- قرمزی، گرمی و چرک در محل سوزن یا تب در روزهای بعد؛
- بیحسی، سوزنسوزن شدن یا دردی که به سمت انگشتان تیر میکشد؛
- خونریزی که با ۱۰ دقیقه فشار مداوم بند نمیآید.
آیا آزمایش خون زیاد عارضه دارد؟
مقدار خونی که برای آزمایشهای معمول گرفته میشود در حد چند ده میلیلیتر است و بدن بزرگسال سالم آن را بهسرعت جبران میکند. نگرانی واقعی در نوزادان، کودکان خیلی کوچک و بیماران بستری است که روزانه بارها خونگیری میشوند. برای بقیهی افراد، مشکل اصلی آزمایشهای تکراری و غیرضروری، نه کمخونی، بلکه هزینه و نگرانی ناشی از جوابهای مرزی است. پس آزمایشی را بدهید که پزشک لازم دانسته.
روش درست گرفتن نمونهی ادرار
کیفیت نمونهی ادرار بیش از هر آزمایش دیگری به خود بیمار بستگی دارد. نمونهای که آلوده به ترشحات پوست یا واژن شود، ممکن است عفونت نشان دهد درحالیکه عفونتی وجود ندارد، یا برعکس.
نمونهی «قسمت میانی» (Midstream) برای آزمایش کامل و کشت
- دستها را با آب و صابون بشویید.
- ناحیهی تناسلی را با آب تمیز بشویید؛ خانمها از جلو به عقب، آقایان سر آلت را پس از عقب کشیدن پوست.
- چند ثانیهی اول ادرار را در توالت بریزید.
- بدون قطع جریان، قسمت میانی را در ظرف استریل بگیرید؛ معمولاً تا نیمهی ظرف کافی است.
- بقیهی ادرار را در توالت تخلیه کنید.
- داخل ظرف و درش را لمس نکنید، در را محکم ببندید و نام و ساعت نمونه را روی آن بنویسید.
نکتهی پزشکی: ادرار اول صبح غلیظتر است و برای آزمایش کامل ادرار معمولاً بهتر است، ولی اگر پزشک نمونهی «رندوم» خواسته، ادرار هر ساعتی از روز پذیرفته میشود. برای کشت، مهمتر از زمان این است که نمونه پیش از شروع آنتیبیوتیک گرفته شود.
آزمایش ادرار و مدفوع تا چند ساعت قابل نگهداری است؟
بهتر است نمونهی ادرار ظرف حدود یک تا دو ساعت به آزمایشگاه برسد. اگر ممکن نیست، ظرف را در یخچال (نه فریزر) بگذارید و زمان دقیق را از آزمایشگاه بپرسید؛ معمولاً بیش از ۲۴ ساعت قابل قبول نیست. ادرار ماندن در دمای اتاق باعث رشد میکروبها و تغییر pH میشود و جواب را خراب میکند. نمونهی مدفوع هم در بیشتر آزمایشها باید تازه باشد؛ برای آزمایش انگل گاهی ظرف حاوی محلول نگهدارنده داده میشود. دستور هر آزمایش را جداگانه بگیرید.
آزمایش ادرار در دوران قاعدگی
خون قاعدگی ممکن است وارد نمونه شود و گلبول قرمز ادرار را بهاشتباه بالا نشان دهد. اگر آزمایش فوری نیست، بهتر است آن را معمولاً تا دو سه روز بعد از پایان کامل خونریزی عقب بیندازید. اگر فوری است، به آزمایشگاه و پزشک بگویید تا جواب با در نظر گرفتن این موضوع خوانده شود.
آزمایش ادرار نوزاد و کودک کوچک
در نوزاد دختر و پسر که هنوز کنترل ادرار ندارند، معمولاً کیسهی ادرار استریل چسبی بعد از شستن ناحیه به پوست چسبانده میشود. کیسه را باید مرتب نگاه کرد و بهمحض پر شدن جدا کرد؛ کیسهای که ساعتها بماند احتمال آلودگی را بالا میبرد. اگر نمونهی کیسهای در نوزاد تبدار عفونت نشان دهد، پزشک ممکن است برای تأیید، نمونهگیری با سوند یا روش دقیقتر را لازم بداند، چون نمونهی کیسهای زیاد آلوده میشود.
چکلیست تحویل نمونهی ادرار
- ظرف استریل از داروخانه یا آزمایشگاه، نه شیشهی خانگی؛
- نوشتن نام و ساعت جمعآوری؛
- اعلام قاعدگی، مصرف آنتیبیوتیک یا مکمل ویتامین C؛
- رساندن سریع نمونه یا نگهداری در یخچال.
آزمایش خون CBC چیست و هر عدد آن چه معنایی دارد؟
CBC یا «شمارش کامل سلولهای خون» رایجترین آزمایش خون است. روی برگهی جواب دهها خط با حروف انگلیسی میبینید که شاید ترسناک به نظر برسد، ولی بیشترشان از سه گروه میآیند: گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها. CBC معمولاً ناشتایی نمیخواهد و جوابش اغلب در همان روز آماده میشود.
اعداد جدول زیر محدودههای رایج برای بزرگسالان است. محدودهی مرجع در هر آزمایشگاه بسته به دستگاه، روش و جمعیت مرجع فرق دارد و برای کودکان، سالمندان و زنان باردار جداست. همیشه محدودهی چاپشده روی برگهی خودتان ملاک است.
| شاخص | چه چیزی را نشان میدهد | محدودهی رایج بزرگسالان (معمولاً) |
|---|---|---|
| WBC (گلبول سفید) | سیستم دفاعی؛ عفونت و التهاب | حدود ۴٬۰۰۰ تا ۱۱٬۰۰۰ در میکرولیتر |
| RBC (گلبول قرمز) | تعداد سلولهای حمل اکسیژن | مردان حدود ۴٫۵ تا ۵٫۹ و زنان حدود ۴ تا ۵٫۲ میلیون در میکرولیتر |
| Hb (هموگلوبین) | مهمترین شاخص کمخونی | مردان حدود ۱۳ تا ۱۷ و زنان حدود ۱۲ تا ۱۵٫۵ گرم در دسیلیتر |
| HCT (هماتوکریت) | درصد حجم خون که گلبول قرمز است؛ «غلظت خون» | مردان حدود ۴۰ تا ۵۰ و زنان حدود ۳۶ تا ۴۵ درصد |
| MCV | اندازهی متوسط گلبول قرمز | حدود ۸۰ تا ۱۰۰ فمتولیتر |
| MCH | مقدار هموگلوبین در هر گلبول | حدود ۲۷ تا ۳۳ پیکوگرم |
| RDW | یکسان بودن اندازهی گلبولها | حدود ۱۱٫۵ تا ۱۴٫۵ درصد |
| PLT (پلاکت) | سلولهای لختهساز | حدود ۱۵۰٬۰۰۰ تا ۴۵۰٬۰۰۰ در میکرولیتر |
گلبول سفید (WBC) بالا یا پایین یعنی چه؟
WBC بالا بیشتر در عفونتهای باکتریایی، التهاب، استرس شدید، مصرف کورتون و سیگار دیده میشود. WBC پایین ممکن است بعد از عفونتهای ویروسی، با برخی داروها یا در بیماریهای مغز استخوان رخ دهد. آزمایشگاه معمولاً «افتراق» هم گزارش میکند؛ یعنی سهم نوتروفیل، لنفوسیت، مونوسیت، ائوزینوفیل و بازوفیل. مثلاً ائوزینوفیل بالا در حساسیتها و برخی عفونتهای انگلی دیده میشود. یک WBC کمی بیرون از محدوده در فردی بیعلامت، اغلب با تکرار آزمایش طبیعی میشود.
هموگلوبین، MCV و MCH: سه عدد برای فهم کمخونی
هموگلوبین پایین یعنی کمخونی، ولی نوع کمخونی را MCV و MCH نشان میدهند. گلبولهای کوچک و کمرنگ (MCV و MCH پایین) بیشتر در کمبود آهن و ناقل بودن تالاسمی دیده میشوند؛ دو حالتی که در آذربایجان هم شایعاند و درمانشان کاملاً متفاوت است. مصرف قرص آهن برای ناقل تالاسمی که آهن کافی دارد، نهتنها کمکی نمیکند، بلکه در درازمدت ممکن است آهن اضافی جمع کند. گلبولهای درشت (MCV بالا) بیشتر در کمبود ویتامین B12 یا اسید فولیک، مصرف الکل، بیماری کبد و کمکاری تیروئید دیده میشوند.
نکتهی پزشکی: پیش از شروع قرص آهن بهخاطر «خون کم»، از پزشک بخواهید فریتین و در صورت لزوم آزمایشهای تالاسمی را بررسی کند. تشخیص درست بین کمبود آهن و تالاسمی مینور معمولاً با CBC، فریتین و گاهی الکتروفورز هموگلوبین انجام میشود.
هماتوکریت یا «غلظت خون» بالا
بسیاری از مردم HCT را «غلظت خون» مینامند. HCT بالا گاهی فقط به خاطر کمآبی است، مثلاً بعد از ناشتایی طولانی در گرمای تابستان یا اسهال و استفراغ. سیگار کشیدن، زندگی در ارتفاع و برخی بیماریهای ریه و مغز استخوان هم آن را بالا میبرند. HCT بالا بهتنهایی دلیلی برای اهدای خون یا مصرف خودسرانهی آسپرین نیست؛ پزشک علت را بررسی میکند.
پلاکت کم یا زیاد
پلاکت پایین ممکن است با کبودی آسان، خونریزی لثه یا نقطههای ریز قرمز روی پوست همراه باشد. گاهی هم پلاکت پایین «کاذب» است، یعنی پلاکتها در لوله به هم چسبیدهاند و دستگاه آنها را نشمرده؛ در این حالت آزمایشگاه با لولهی دیگری تکرار میکند. پلاکت بالا بیشتر واکنشی است، مثلاً بعد از عفونت، التهاب یا کمبود آهن.
شاخصهای التهاب، قند و انعقاد: آزمایشهای همراه CBC
آزمایش خون CRP و ESR چیست؟
CRP پروتئینی است که کبد در پاسخ به التهاب میسازد و در عفونتهای باکتریایی و التهابهای حاد بهسرعت بالا میرود و با بهبود پایین میآید. در بسیاری از آزمایشگاهها CRP معمولاً کمتر از حدود ۵ تا ۱۰ میلیگرم در لیتر طبیعی گزارش میشود. ESR یا «سرعت رسوب» کندتر تغییر میکند و با سن، جنس، کمخونی و بارداری هم بالا میرود؛ پس محدودهی طبیعی آن ثابت نیست. هیچکدام نشان نمیدهند التهاب کجاست؛ فقط میگویند التهابی هست و پزشک باید دنبال علتش بگردد. نوع حساس CRP (hs-CRP) کاربرد دیگری دارد و در ارزیابی خطر قلبی استفاده میشود.
آزمایش قند خون FBS و HbA1c چیست؟
FBS قند خون پس از ناشتایی است و HbA1c میانگین قند حدود دو تا سه ماه اخیر را نشان میدهد. بر اساس معیارهای رایج بینالمللی، قند ناشتای کمتر از ۱۰۰ میلیگرم در دسیلیتر و HbA1c کمتر از ۵٫۷ درصد معمولاً طبیعی است. قند ناشتای ۱۲۶ یا بیشتر، یا HbA1c برابر ۶٫۵ درصد یا بیشتر، اگر در آزمایش تکراری تأیید شود، معمولاً به معنای دیابت است و فاصلهی بین اینها «پیشدیابت» نام دارد. تشخیص قطعی با پزشک است. برای جزئیات قند، چربی، کبد و کلیه، راهنمای کامل آزمایشهای بیوشیمی و هماتولوژی را بخوانید.
آزمایش انعقاد خون چیست؟
آزمایشهای انعقادی نشان میدهند خون چقدر سریع لخته میشود. PT و INR بیشتر برای پایش داروی وارفارین و بررسی کار کبد درخواست میشوند و PTT برای برخی اختلالات انعقادی و پایش هپارین. بیمارانی که وارفارین مصرف میکنند، معمولاً هدف INR مشخصی دارند که پزشک بر اساس بیماریشان تعیین میکند؛ این هدف برای همه یکی نیست. پیش از جراحی و کشیدن دندان هم گاهی این آزمایشها خواسته میشوند.
آزمایش کشت خون چیست؟
کشت خون برای پیدا کردن میکروب در جریان خون است و معمولاً وقتی درخواست میشود که فرد تب بالا، لرز و حال عمومی بد دارد. این آزمایش اغلب در بیمارستان و در دو نوبت از دو رگ مختلف گرفته میشود و جواب نهاییاش ممکن است چند روز طول بکشد. اگر کسی تب بالا همراه با گیجی، تنفس تند، افت فشار یا سردی دست و پا دارد، جای او اورژانس بیمارستان است، نه صف آزمایشگاه؛ با ۱۱۵ تماس بگیرید.
آزمایشهایی که از خون انجام نمیشوند
برخی جستوجوها نشان میدهد مردم انتظار دارند هر بیماری با یک آزمایش خون مشخص شود. مثلاً ویروس HPV در زنان معمولاً با نمونهی دهانهی رحم بررسی میشود، نه با آزمایش خون. برای MS هم آزمایش خونی وجود ندارد که بیماری را تأیید کند؛ تشخیص با معاینهی متخصص مغز و اعصاب و MRI است و آزمایش خون بیشتر برای کنار گذاشتن بیماریهای مشابه به کار میرود.
آزمایش کامل ادرار (UA) شامل چیست و چطور خوانده میشود؟
آزمایش کامل ادرار، که روی برگهها به نام UA یا آنالیز ادرار هم نوشته میشود، سه بخش دارد: بررسی ظاهری (رنگ و شفافی)، بررسی شیمیایی با نوار مخصوص، و بررسی میکروسکوپی رسوب ادرار. جدول زیر رایجترین قسمتهای جواب را توضیح میدهد. باز هم یادآوری میکنیم که محدودهها در آزمایشگاهها کمی فرق دارد.
| قسمت جواب | حالت معمول | اگر غیرطبیعی باشد ممکن است نشانهی چه باشد |
|---|---|---|
| رنگ و شفافی | زرد کمرنگ تا کهربایی، شفاف | کدری در عفونت یا وجود کریستال؛ رنگ قرمز در خون، برخی غذاها یا داروها |
| وزن مخصوص (SG) | معمولاً حدود ۱٫۰۰۵ تا ۱٫۰۳۰ | بالا در کمآبی؛ پایین در نوشیدن آب زیاد یا برخی مشکلات کلیه |
| pH ادرار | معمولاً حدود ۴٫۵ تا ۸ | به رژیم غذایی، عفونت با برخی میکروبها و نوع سنگ کلیه ربط دارد |
| پروتئین | منفی یا ناچیز | آسیب کلیه، فشار خون یا دیابت کنترلنشده؛ گاهی موقت بعد از ورزش یا تب |
| گلوکز (قند) | منفی | دیابت کنترلنشده؛ یا مصرف برخی داروهای جدید دیابت |
| کتون | منفی | ناشتایی طولانی، استفراغ، رژیم خیلی کمکربوهیدرات یا دیابت کنترلنشده |
| نیتریت و لکوسیت استراز | منفی | احتمال عفونت ادراری |
| گلبول سفید (WBC) | معمولاً ۰ تا ۵ در هر میدان میکروسکوپ | عفونت یا التهاب مجاری ادراری |
| گلبول قرمز (RBC) | معمولاً ۰ تا ۲ یا ۳ در هر میدان | سنگ، عفونت، ورزش سنگین، قاعدگی؛ گاهی بیماری کلیه یا مثانه |
| کریستال و کست | کم یا گزارشنشده | کریستال گاهی با غذا و دما ایجاد میشود؛ برخی کستها نشانهی بیماری کلیهاند |
کریستال در آزمایش ادرار چیست؟
کریستالها ذرات ریز املاحاند که در ادرار رسوب میکنند. کریستال اگزالات کلسیم یا اورات در ادرار غلیظ یا نمونهای که مدتی سرد مانده زیاد دیده میشود و بهتنهایی به معنای سنگ کلیه نیست. پزشک وقتی به آن توجه بیشتری میکند که با درد پهلو، خون در ادرار یا سابقهی سنگ همراه باشد. نوشیدن آب کافی در بیشتر این موارد اولین توصیه است.
آزمایش کشت ادرار چیست و چگونه انجام میشود؟
در کشت ادرار، مقداری از نمونه روی محیط کشت گذاشته میشود تا اگر میکروبی هست رشد کند. بعد نوع میکروب و حساسیت آن به آنتیبیوتیکها (آنتیبیوگرام) مشخص میشود. به همین دلیل جواب کشت معمولاً دو تا سه روز طول میکشد. در نمونهی قسمت میانی، رشد حدود ۱۰۰٬۰۰۰ کلنی در میلیلیتر یا بیشتر از یک نوع میکروب معمولاً عفونت مهم تلقی میشود، ولی در برخی بیماران و روشهای نمونهگیری، پزشک مقدار کمتری را هم مهم میداند. رشد چند نوع میکروب مختلف بیشتر نشانهی آلودگی نمونه است و معمولاً تکرار لازم دارد.
آزمایش ادرار ۲۴ ساعته برای چیست؟
برخی مواد در طول روز با مقدار متفاوت دفع میشوند و یک نمونهی تکی تصویر درستی نمیدهد. ادرار ۲۴ ساعته برای سنجش دفع پروتئین، کراتینین (کلیرانس کراتینین)، کلسیم، اسید اوریک و برخی مواد دیگر به کار میرود؛ مثلاً در بررسی بیماری کلیه، سنگهای تکرارشونده یا در بارداری وقتی پزشک به پرهاکلامپسی مشکوک است. روش معمول این است:
- صبح روز اول، اولین ادرار را در توالت بریزید و ساعت را یادداشت کنید.
- همهی ادرارهای بعدی را، شب و روز، در ظرف بزرگ مخصوص جمع کنید.
- صبح روز دوم، در همان ساعت، آخرین ادرار را هم به ظرف اضافه کنید.
- ظرف را در طول جمعآوری در جای خنک یا یخچال نگه دارید و اگر مادهی نگهدارنده دارد، آن را دور نریزید.
جا انداختن حتی یک نوبت، جواب را کمتر از واقعیت نشان میدهد. اگر نوبتی از دست رفت، معمولاً بهتر است جمعآوری را از نو شروع کنید.
آزمایش سیتولوژی ادرار
سیتولوژی بررسی سلولهای ادرار زیر میکروسکوپ برای یافتن سلولهای غیرطبیعی است و معمولاً متخصص اورولوژی در بررسی خون بیدلیل در ادرار یا پیگیری برخی بیماریهای مثانه آن را درخواست میکند. این آزمایش جزو آزمایشهای روتین نیست.
اشتباههای رایج در آزمایش خون و ادرار
- ناشتایی بیش از اندازه: ۱۶ ساعت گرسنگی، نهتنها لازم نیست، بلکه ممکن است قند، کتون و چربی را به هم بریزد.
- ننوشیدن آب پیش از خونگیری: رگ را سختیاب میکند و هماتوکریت را بالاتر نشان میدهد.
- ورزش سنگین شب قبل: آنزیمهای عضلانی، پروتئین و گاهی خون در ادرار را بالا میبرد.
- شروع آنتیبیوتیک پیش از کشت: ممکن است کشت را منفی کاذب نشان دهد درحالیکه عفونت هنوز درمان نشده.
- مقایسهی جواب دو آزمایشگاه بدون توجه به واحد و محدوده: عدد متفاوت گاهی فقط به خاطر روش متفاوت است.
- تفسیر جواب با جستوجوی اینترنتی یا تجربهی دیگران: یک عدد مرزی در فردی سالم، با همان عدد در بیمار کلیوی معنای یکسانی ندارد.
- درمان خودسرانه: مصرف آهن، آنتیبیوتیک یا داروی چربی فقط بر اساس برگهی آزمایش، بدون ویزیت.
چه وقت نباید منتظر آزمایش یا جواب آن ماند؟
آزمایش برای تصمیمگیری برنامهریزیشده است، نه برای وضعیت اورژانسی. در این حالتها منتظر نوبت آزمایشگاه یا جواب آن نمانید و با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیکترین اورژانس بیمارستانی بروید:
- سوزش ادرار همراه با تب و لرز، درد پهلو یا استفراغ؛
- ادرار کاملاً خونی یا لختهدار، یا ناتوانی در ادرار کردن؛
- تب بالا همراه با گیجی، تنفس تند یا افت فشار؛
- تنگی نفس، درد قفسهی سینه یا رنگپریدگی شدید با ضعف؛
- خونریزی غیرعادی از لثه، بینی یا لکههای کبود منتشر بدون ضربه.
برای مشکلات کمتر فوری، اورژانس و فوریتهای پزشکی شبانهروزی آذرنجات فعال است و پزشک پس از معاینه دربارهی ارجاع یا آزمایش تصمیم میگیرد.
هزینهی آزمایش خون و ادرار به چه عواملی بستگی دارد؟
قیمت آزمایشها بر اساس تعرفهی مصوب سالانه تعیین میشود و از آزمایشی به آزمایش دیگر فرق زیادی دارد. عاملهای اصلی اینها هستند:
- تعداد و نوع آزمایشها؛ یک CBC با یک پنل کامل هورمونی قابل مقایسه نیست؛
- داشتن نسخهی پزشک و پوشش بیمهی پایه یا تکمیلی؛ بدون نسخه، آزمایش «آزاد» محاسبه میشود؛
- دولتی یا خصوصی بودن آزمایشگاه؛
- نیاز به کشت و آنتیبیوگرام که روند طولانیتری دارد؛
- نمونهگیری در منزل که هزینهی رفتوآمد نمونهگیر را هم دارد.
برای دانستن هزینهی دقیق، برگهی درخواست را به خود آزمایشگاه نشان دهید و بپرسید کدام آزمایشها زیر پوشش بیمهی شماست.
جمعبندی عملی
آزمایش خون و ادرار وقتی بیشترین فایده را دارد که پزشک آن را بر اساس سؤال مشخصی نوشته باشد، آمادگی را درست رعایت کرده باشید، نمونه تمیز و بهموقع رسیده باشد و جواب را با همان پزشک مرور کنید. برای اطلاع از زمان شروع پذیرش در بخش آزمایشگاه آذرنجات، صفحهی آزمایش خون و ادرار در تبریز را دنبال کنید یا با درمانگاه تماس بگیرید. اگر نمیدانید آزمایش شما به کدام بخش مربوط است، راهنمای انتخاب آزمایشهای پزشکی مسیر را روشن میکند. برای بیمار سالمندی که پزشک باید در خانه ببیند، ویزیت پزشک در منزل هم گزینهی دیگری است.
این خدمت بهزودی در آذرنجات
وضعیت راهاندازی و زمان شروع پذیرش را در صفحهی خدمت ببینید یا تماس بگیرید.
آزمایشهای خون و ادرار در آذرنجات
پشتیبانی
24 ساعتهپشتیبانی تلفنی
پشتیبانی آنلاین