احیای قلبی ریوی و مراقبت‌های اورژانسی در درمانگاه آذرنجات تبریز

احیای قلبی ریوی (CPR) یعنی فشردن ریتمیک قفسه‌ی سینه، و در صورت آموزش‌دیده بودن، دادن تنفس کمکی به کسی که قلبش از کار افتاده است تا خون اکسیژن‌دار به مغز برسد. تیم اورژانس درمانگاه شبانه‌روزی آذرنجات در خیابان امام خمینی تبریز، در همه‌ی ساعات شبانه‌روز احیا و پایدارسازی بیمار بدحال را انجام می‌دهد و انتقالش را به بیمارستان هماهنگ می‌کند. بیرون از درمانگاه، قدم اول همیشه تماس با ۱۱۵ است.

احیای قلبی ریوی چیست و CPR مخفف چه عبارتی است؟

ایست قلبی یعنی قلب ناگهان از پمپاژ مؤثر خون باز می‌ایستد. فرد در چند ثانیه از هوش می‌رود، به صدا زدن پاسخ نمی‌دهد و نفس نمی‌کشد یا فقط نفس‌های نامنظم و منقطع (گسپ) دارد. بدون خون‌رسانی، مغز در عرض چند دقیقه آسیب می‌بیند. احیای قلبی ریوی مجموعه اقداماتی است که با فشردن قفسه‌ی سینه، و در صورت آموزش‌دیده بودن امدادگر با تنفس کمکی، جریان خون را تا رسیدن کمک تخصصی و برگشت ضربان قلب برقرار نگه می‌دارد.

CPR کوتاه‌شده‌ی عبارت انگلیسی Cardiopulmonary Resuscitation است؛ یعنی «احیای قلبی ریوی». در زبان روزمره به آن «ماساژ قلبی» هم می‌گویند، هرچند واژه‌ی ماساژ کمی گمراه‌کننده است. کاری که انجام می‌دهید مالش یا ماساژ نیست؛ فشردن محکم و سریع جناغ سینه است تا قلب میان جناغ و ستون مهره فشرده شود و خون به جلو رانده شود. همین فشارهاست که در دقیقه‌های اول، مغز را زنده نگه می‌دارد.

CPR را با CRP اشتباه نگیرید

بسیاری از کسانی که «CPR در آزمایش» را جست‌وجو می‌کنند، در واقع دنبال CRP هستند. CRP (پروتئین واکنشی C) یک آزمایش خون است که التهاب یا عفونت را در بدن نشان می‌دهد و هیچ ربطی به احیا ندارد. اگر در برگه‌ی آزمایش خود CRP دیده‌اید، تفسیر آن را از پزشک معالج بپرسید؛ این صفحه درباره‌ی احیای قلبی ریوی و مراقبت‌های فوری است.

احیای پایه و احیای پیشرفته چه فرقی دارند؟

احیای پایه همان کاری است که هر کسی، حتی بدون وسیله، می‌تواند انجام دهد: تشخیص ایست قلبی، تماس با ۱۱۵، فشردن قفسه‌ی سینه، تنفس کمکی در صورت آموزش و استفاده از دستگاه شوک خودکار (AED) اگر در دسترس باشد. احیای پیشرفته کار تیم درمانی است: باز کردن و نگه داشتن راه هوایی با وسایل تخصصی، اکسیژن، گرفتن رگ، تجویز داروهای احیا، تحلیل ریتم قلب روی مانیتور و شوک الکتریکی بر اساس نوع ریتم، و هم‌زمان جست‌وجوی علت قابل برگشت. احیای پیشرفته فقط وقتی جواب می‌دهد که احیای پایه از دقیقه‌ی اول بی‌وقفه انجام شده باشد.

ایست قلبی، حمله‌ی قلبی و غش؛ سه چیز متفاوت

ایست قلبی با حمله‌ی قلبی یکی نیست. در حمله‌ی قلبی، یکی از رگ‌های قلب بسته شده و بیمار معمولاً هوشیار است و درد قفسه‌ی سینه دارد؛ اما حمله‌ی قلبی می‌تواند به ایست قلبی منجر شود. غش ساده هم چیز دیگری است: فرد چند ثانیه از هوش می‌رود ولی نفس می‌کشد و معمولاً زود به خود می‌آید. تشخیص این سه از هم، در لحظه‌ی بحران، مسیر کار شما را تعیین می‌کند.

یک نکته‌ی گیج‌کننده: در لحظه‌ی ایست قلبی، گاهی بدن چند پرش کوتاه شبیه تشنج دارد. اگر حرکات تمام شد و فرد بی‌پاسخ ماند و طبیعی نفس نکشید، منتظر نمانید؛ این را ایست قلبی فرض کنید و احیا را شروع کنید.

علت ایست قلبی چیست و چرا ناگهانی اتفاق می‌افتد؟

شایع‌ترین علت ایست قلبی در بزرگسالان، به‌هم‌ریختن ناگهانی ریتم برقی قلب است. در این حالت، به‌جای انقباض منظم، عضله‌ی قلب فقط می‌لرزد و خونی پمپ نمی‌شود. زمینه‌ی این اختلال ریتم معمولاً بیماری عروق کرونر و حمله‌ی قلبی است، اما تنها علت نیست.

• بیماری‌های قلبی: حمله‌ی قلبی، نارسایی قلب، بزرگی یا ضخیم شدن عضله‌ی قلب، بیماری دریچه‌ای و برخی اختلال‌های ارثی ریتم که گاهی در جوان‌ها و ورزشکارها خودش را نشان می‌دهد.
• علت‌های تنفسی: خفگی با جسم خارجی، غرق‌شدگی، حمله‌ی شدید آسم و هر وضعیتی که اکسیژن خون را به‌شدت پایین بیاورد. در کودکان، بیشتر ایست‌های قلبی از همین راه شروع می‌شوند.
• مسمومیت‌ها: مسمومیت با گاز مونوکسید کربن، مصرف بیش از حد دارو یا مواد، و برخی سموم.
• به‌هم‌ریختگی املاح خون: بالا یا پایین بودن شدید پتاسیم، به‌ویژه در بیماران کلیوی.
• آسیب‌ها: برق‌گرفتگی، خونریزی شدید و ضربه‌های سنگین به قفسه‌ی سینه.
• سرمای شدید بدن: افت شدید دمای بدن، مثلاً در کسی که شب زمستان بیرون مانده است.

در زمستان تبریز، یک علت را باید جداگانه گفت: گاز گرفتگی با بخاری و آبگرمکن. مونوکسید کربن بی‌بو و بی‌رنگ است؛ اول سردرد و گیجی و خواب‌آلودگی می‌آورد و اگر ادامه پیدا کند، بی‌هوشی و ایست تنفسی و قلبی. در چنین صحنه‌ای، اول پنجره‌ها را باز کنید و بیمار را به هوای آزاد ببرید، بعد احیا. وارد شدن بی‌احتیاط به اتاق پر از گاز، امدادگر را هم بیمار می‌کند.

ایست قلبی در خواب

بخشی از ایست‌های قلبی در خواب یا هنگام بیدار شدن اتفاق می‌افتد و خانواده صبح با صحنه‌ای روبه‌رو می‌شوند که دیگر کاری از دستشان برنمی‌آید. اگر کسی در خواب صدای خرخر عجیب، نفس‌های بریده‌بریده یا سکوت ناگهانی پیدا کرد و با تکان دادن بیدار نشد، او را از تخت روی زمین سفت بیاورید، با ۱۱۵ تماس بگیرید و احیا را شروع کنید. روی تشک نرم، فشارها به قلب نمی‌رسد.

آیا ایست قلبی جنین همین است؟

نه. آنچه در دوران بارداری «ایست قلب جنین» گفته می‌شود، یعنی قطع ضربان قلب جنین در رحم، موضوعی کاملاً جداست و احیای قلبی ریوی به آن مربوط نمی‌شود. کاهش حرکات جنین یا خونریزی در بارداری را باید متخصص زنان یا ماما بررسی کند؛ برای اطلاعات بیشتر صفحه‌ی خدمات زنان و مامایی را ببینید. اما اگر خود مادر باردار دچار ایست قلبی شود، احیا مثل بزرگسالان انجام می‌شود و اگر شکم بزرگ است، یک نفر رحم را با دست به سمت چپ بیمار جابه‌جا می‌کند تا فشار روی رگ‌های بزرگ کم شود.

علائم ایست قلبی و هشدارهایی که پیش از آن می‌آیند

علائم خود ایست قلبی روشن است: بی‌پاسخ بودن ناگهانی و نبود تنفس طبیعی. نبض گرفتن برای مردم عادی توصیه نمی‌شود، چون حتی کادر درمان هم در استرس گاهی نبض را اشتباه حس می‌کند. اگر فرد بی‌پاسخ است و طبیعی نفس نمی‌کشد، همین برای شروع احیا کافی است.

اما بدن گاهی چند دقیقه، چند ساعت یا حتی چند روز پیش از ایست قلبی هشدار می‌دهد. با دیدن این علائم با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستانی بروید:

• درد، فشار یا سنگینی قفسه‌ی سینه که ممکن است به بازو، فک، گردن یا پشت کشیده شود؛
• تنگی نفس ناگهانی، به‌ویژه در حال استراحت؛
• تعریق سرد همراه با تهوع، رنگ‌پریدگی یا احساس «حالم خیلی بد است»؛
• تپش قلب شدید همراه با سرگیجه، سیاهی رفتن چشم یا غش؛
• غش ناگهانی هنگام ورزش یا فعالیت بدنی؛
• ضعف ناگهانی یک طرف بدن، کج شدن صورت یا اختلال در صحبت کردن.

در سالمندان، زنان و افراد دیابتی، حمله‌ی قلبی گاهی بدون درد کلاسیک قفسه‌ی سینه است و فقط با خستگی شدید، تنگی نفس یا ناراحتی مبهم معده خودش را نشان می‌دهد. اگر سالمندی که تنها زندگی می‌کند پشت تلفن می‌گوید «امروز نفسم بالا نمی‌آید»، این را جدی بگیرید.

نکته‌ی پزشکی: کسی که درد قفسه‌ی سینه دارد را مجبور نکنید راه برود، از پله بالا برود یا خودش رانندگی کند. او را بنشانید، لباس‌های تنگ را شل کنید و تا رسیدن کمک کنارش بمانید. اگر بی‌پاسخ شد و طبیعی نفس نکشید، احیا را شروع کنید.

عوارض ایست قلبی چیست؟

مهم‌ترین عارضه‌ی ایست قلبی، آسیب مغزی ناشی از کمبود اکسیژن است و شدت آن بیش از هر چیز به یک عدد بستگی دارد: چند دقیقه مغز بدون جریان خون مانده است. به همین دلیل، احیای فوری اطرافیان آن‌قدر اهمیت دارد. بیمارانی که احیا می‌شوند ممکن است با مشکلات حافظه، تمرکز، ضعف عضلانی یا خستگی طولانی روبه‌رو شوند و به توان‌بخشی نیاز داشته باشند. شکستگی دنده در اثر فشارهای احیا هم دیده می‌شود، اما در برابر خطر مرگ، عارضه‌ای پذیرفتنی است و معمولاً خوب می‌شود.

در ایست قلبی چه کنیم؟ اول ۱۱۵، بعد فشردن قفسه‌ی سینه

اگر کسی جلوی شما از هوش رفت و طبیعی نفس نمی‌کشد، او را با ماشین به درمانگاه نیاورید. هر دقیقه‌ای که بدون احیا بگذرد، احتمال زنده ماندن کمتر می‌شود. فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید و هم‌زمان فشردن قفسه‌ی سینه را شروع کنید. اپراتور ۱۱۵ تلفنی شما را راهنمایی می‌کند. در بسیاری از موارد، احیای سریع توسط اطرافیان تا رسیدن آمبولانس، مهم‌ترین عامل زنده ماندن بیمار است.

منطقش ساده است. در ماشین شخصی، کسی نمی‌تواند هم‌زمان رانندگی کند و قفسه‌ی سینه را درست فشار دهد؛ ترافیک شب‌های تعطیل یا یخ‌زدگی خیابان‌ها در زمستان هم چند دقیقه‌ی دیگر اضافه می‌کند. آمبولانس ۱۱۵ تجهیزات احیا را به بالین بیمار می‌آورد و تا آن موقع، دست‌های شما جای پمپ قلب را می‌گیرد.

مراحل احیای قلبی ریوی در بزرگسالان، قدم به قدم

انجمن قلب آمریکا (AHA) و شورای احیای اروپا (ERC)، که راهنماهایشان مبنای آموزش احیا در بیشتر کشورهاست، برای افراد بدون آموزش، احیا فقط با فشردن قفسه‌ی سینه را توصیه می‌کنند. ترتیب کار برای بزرگسالان این است:

1. ایمنی محل را بررسی کنید: مطمئن شوید خودتان در خطر نیستید؛ مثلاً از عبور خودروها، سیم برق یا اتاق پر از گاز.
2. پاسخ‌دهی را بسنجید: شانه‌های فرد را محکم بزنید و بلند صدایش کنید: «حالت خوبه؟ صدامو می‌شنوی؟»
3. کمک بخواهید: با ۱۱۵ تماس بگیرید و گوشی را روی بلندگو بگذارید. اگر کسی کنارتان است، از او بخواهید دستگاه شوک خودکار (AED) را، اگر در آن مکان هست، بیاورد.
4. تنفس را نگاه کنید: سر را کمی عقب ببرید و به قفسه‌ی سینه نگاه کنید. اگر در کمتر از ده ثانیه تنفس طبیعی ندیدید، احیا را شروع کنید.
5. فشردن قفسه‌ی سینه: پاشنه‌ی یک دست را وسط قفسه‌ی سینه (نیمه‌ی پایینی جناغ) بگذارید، دست دیگر را روی آن قرار دهید و با دست‌های صاف، محکم و سریع فشار دهید؛ عمق حدود ۵ تا ۶ سانتی‌متر و سرعت ۱۰۰ تا ۱۲۰ بار در دقیقه. بعد از هر فشار بگذارید سینه کامل بالا بیاید.
6. اگر آموزش دیده‌اید: بعد از هر ۳۰ فشار، ۲ تنفس کمکی بدهید و بی‌درنگ به فشردن برگردید.
7. اگر دستگاه AED رسید: آن را روشن کنید و دستورهای صوتی‌اش را دنبال کنید.
8. ادامه دهید: تا رسیدن کادر اورژانس، به هوش آمدن بیمار یا خستگی کامل متوقف نشوید. اگر فرد دیگری هست، هر دو دقیقه جای خود را عوض کنید.

اولین اقدام در احیای قلبی ریوی چیست؟

در کتاب‌ها و آزمون‌ها این سؤال زیاد پرسیده می‌شود. جواب درست این است که پیش از هر چیز، ایمنی خودتان و صحنه را بسنجید؛ امدادگری که خودش آسیب ببیند، به کسی کمک نمی‌کند. بلافاصله بعد از آن، پاسخ‌دهی و تنفس را بررسی کنید و کمک بخواهید. اما در عمل، این سه کار در کمتر از نیم دقیقه انجام می‌شوند و نباید شروع فشردن قفسه‌ی سینه را عقب بیندازند.

ماساژ قلبی صحیح چگونه است؟ جزئیاتی که فرق ایجاد می‌کنند

بیشتر کسانی که احیا را در فیلم دیده‌اند، فشارها را خیلی آرام و سطحی انجام می‌دهند. ماساژ قلبی واقعی از آنچه تصور می‌کنید محکم‌تر و خسته‌کننده‌تر است. این جزئیات را به خاطر بسپارید:

• سطح سفت: بیمار را از روی تخت یا مبل روی زمین بیاورید. تشک نرم فشار را می‌بلعد.
• وضعیت بدن شما: کنار بیمار زانو بزنید، شانه‌هایتان درست بالای دست‌ها باشد و آرنج‌ها قفل. فشار را با وزن بالاتنه بدهید، نه با زور بازو.
• سرعت: ۱۰۰ تا ۱۲۰ بار در دقیقه؛ تقریباً دو فشار در هر ثانیه. ریتم آهنگ‌های تند و ضرب‌دار کمک می‌کند. اپراتور ۱۱۵ هم معمولاً با شما می‌شمارد.
• عمق: در بزرگسال حدود ۵ تا ۶ سانتی‌متر. اگر شک دارید، محکم‌تر فشار دهید؛ فشار کم شایع‌تر از فشار زیاد است.
• برگشت کامل سینه: بین فشارها روی سینه تکیه ندهید. قلب در همین برگشت از خون پر می‌شود.
• کمترین وقفه: هر بار که دست برمی‌دارید، فشار خونی که ساخته شده از بین می‌رود و چند فشار طول می‌کشد تا دوباره برگردد. وقفه برای تنفس یا شوک را تا حد ممکن کوتاه نگه دارید.

ماساژ قلبی یک‌نفره و دونفره

اگر تنها هستید، با ۱۱۵ تماس بگیرید، گوشی را روی بلندگو کنار سر بیمار بگذارید و فشردن را شروع کنید. اگر دو نفر هستید، یکی تماس می‌گیرد و دنبال دستگاه شوک می‌رود و دیگری فشار می‌دهد؛ بعد هر دو دقیقه جایتان را عوض کنید، چون کیفیت فشار پس از حدود دو دقیقه افت می‌کند، حتی اگر خودتان احساس خستگی نکنید. تعویض را در یکی دو ثانیه انجام دهید.

ماساژ قلبی و تنفس مصنوعی؛ کدام لازم است؟

در ایست قلبی ناگهانی بزرگسالان، در چند دقیقه‌ی اول هنوز مقداری اکسیژن در خون هست و مهم‌ترین کار به گردش درآوردن همین خون است. به همین دلیل، برای کسی که آموزش ندیده یا مایل به تنفس دهان‌به‌دهان نیست، احیا فقط با دست کاملاً پذیرفتنی است. اگر آموزش دیده‌اید و می‌توانید، نسبت ۳۰ فشار به ۲ تنفس را رعایت کنید. در کودکان، نوزادان، غرق‌شدگی، خفگی و گازگرفتگی، که ایست از کمبود اکسیژن شروع شده است، تنفس کمکی اهمیت بیشتری دارد.

برای تنفس کمکی، یک دست را روی پیشانی بگذارید و سر را عقب ببرید، با دو انگشت دست دیگر چانه را بالا بیاورید، بینی را ببندید و طوری در دهان بیمار بدمید که قفسه‌ی سینه‌اش بالا بیاید؛ هر تنفس حدود یک ثانیه. دمیدن خیلی شدید هوا را به معده می‌فرستد و باعث استفراغ می‌شود. اگر سینه بالا نیامد، یک بار دیگر وضعیت سر را درست کنید و دوباره بدمید، ولی برای تنفس‌های ناموفق، فشردن را بیش از چند ثانیه متوقف نکنید.

دستگاه شوک خودکار (AED) چیست و چطور با آن کار کنیم؟

شایع‌ترین ریتم در ایست قلبی ناگهانی بزرگسالان، لرزش بطنی است و درمان اصلی آن شوک الکتریکی است. دستگاه شوک خودکار خارجی (AED) وسیله‌ای قابل‌حمل است که ریتم قلب را خودش تحلیل می‌کند و فقط اگر شوک لازم باشد، اجازه‌ی آن را می‌دهد. یعنی نمی‌توانید با آن به کسی که قلبش کار می‌کند شوک بدهید. این دستگاه در برخی فرودگاه‌ها، مجتمع‌های تجاری، باشگاه‌های ورزشی و ادارات نصب شده است؛ اگر جایی که کار یا ورزش می‌کنید چنین دستگاهی دارد، همین امروز ببینید کجاست.

1. دستگاه را روشن کنید؛ از این لحظه دستورهای صوتی آن را گام‌به‌گام دنبال کنید.
2. سینه‌ی بیمار را برهنه کنید. اگر خیس است، خشکش کنید؛ موی زیاد را اگر وسیله‌اش همراه دستگاه هست، بتراشید.
3. پدها را طبق تصویر روی آن‌ها بچسبانید: معمولاً یکی زیر ترقوه‌ی راست و دیگری در پهلوی چپ، زیر بغل.
4. وقتی دستگاه ریتم را تحلیل می‌کند، کسی به بیمار دست نزند.
5. اگر شوک توصیه شد، مطمئن شوید هیچ‌کس با بیمار تماس ندارد و دکمه را بزنید. برخی دستگاه‌ها خودشان شوک می‌دهند.
6. بلافاصله پس از شوک، یا اگر شوک توصیه نشد، فشردن قفسه‌ی سینه را ادامه دهید تا دستگاه دوباره بخواهد ریتم را بررسی کند.

در کودکان، اگر پد یا حالت کودک روی دستگاه هست، از آن استفاده کنید؛ اگر نیست، پد بزرگسال بهتر از هیچ است. وقتی پدها روی سینه‌ی کوچک کودک به هم می‌رسند، یکی را جلوی سینه و دیگری را پشت کمر بگذارید. اگر بیمار باتری قلب یا دستگاه کاشتنی دارد که زیر پوست برجستگی ایجاد کرده، پد را چند سانتی‌متر دورتر از آن بچسبانید و چسب‌های دارویی روی پوست را بردارید.

چه وقت احیا را متوقف کنیم؟

یکی از سؤال‌های نگران‌کننده‌ی خانواده‌ها این است که «تا کی؟». جواب ساده است: تا یکی از این اتفاق‌ها بیفتد.

• کادر اورژانس رسید و کار را به دست گرفت؛
• بیمار نشانه‌ی واضح زندگی نشان داد: چشم باز کرد، حرکت هدفمند کرد یا طبیعی نفس کشید؛
• آن‌قدر خسته شدید که دیگر نمی‌توانید ادامه دهید و کسی هم نیست جایتان را بگیرد؛
• صحنه برای خودتان خطرناک شد.

بعضی‌ها پس از یکی دو دقیقه احیا دست نگه می‌دارند تا «ببینند قلب برگشته یا نه». این کار را نکنید. تصمیم درباره‌ی پایان احیا با تیم درمان است، نه با شما.

وضعیت بهبود (ریکاوری)؛ وقتی بیمار بی‌هوش است ولی نفس می‌کشد

اگر فرد بی‌پاسخ است اما طبیعی نفس می‌کشد، احیا لازم نیست؛ ولی رها کردنش به پشت هم خطرناک است، چون زبان یا استفراغ می‌تواند راه هوایی را ببندد. او را به پهلو بخوابانید:

1. کنار بیمار زانو بزنید، بازوی نزدیک به خودتان را با زاویه‌ی قائمه کنار سرش بگذارید.
2. دست دیگرش را از روی سینه بیاورید و پشت دستش را زیر گونه‌ی نزدیک به شما نگه دارید.
3. زانوی دورتر را خم کنید و با کشیدن آرام همان زانو، بیمار را به سمت خودتان بچرخانید.
4. سر را کمی عقب ببرید تا راه هوایی باز بماند و دهان رو به پایین باشد تا ترشحات بیرون بریزد.
5. تنفس را مرتب نگاه کنید. اگر قطع شد یا غیرطبیعی شد، دوباره به پشت بخوابانید و احیا را شروع کنید.

اگر احتمال آسیب گردن هست، مثلاً پس از تصادف یا سقوط از ارتفاع، جابه‌جایی را به حداقل برسانید؛ اما باز بودن راه هوایی از هر چیز مهم‌تر است.

نکته‌ی پزشکی: نفس‌های گسپ، یعنی دم‌های عمیق، نامنظم و صدادار با فاصله‌ی زیاد، تنفس طبیعی نیستند. خیلی از اطرافیان با دیدن آن‌ها خیال می‌کنند بیمار نفس می‌کشد و احیا را شروع نمی‌کنند. اگر شک دارید، شروع کنید.

احیای قلبی ریوی کودکان و نوزادان چه تفاوتی دارد؟

کودکان کوچک‌شده‌ی بزرگسالان نیستند. ایست قلبی در کودک معمولاً از قلب شروع نمی‌شود؛ اول تنفس مختل می‌شود (خفگی، غرق‌شدگی، عفونت شدید ریه، تشنج طولانی) و بعد، وقتی اکسیژن خون خیلی پایین آمد، قلب می‌ایستد. به همین دلیل، در احیای کودکان و نوزادان، تنفس کمکی جایگاه مهم‌تری دارد. با این حال اصل اول تغییر نمی‌کند: اگر آموزش ندیده‌اید، فشردن قفسه‌ی سینه بسیار بهتر از هیچ کاری نکردن است.

عددهای جدول تقریبی‌اند و برای حفظ کردن نیستند؛ تیم‌های درمانی در احیای دونفره‌ی کودکان از نسبت ۱۵ به ۲ هم استفاده می‌کنند. چیزی که باید در ذهن بماند این است: محکم، سریع، با برگشت کامل سینه و بدون وقفه‌ی طولانی.

احیای قلبی ریوی کودکان، گام‌به‌گام

• کودک را صدا بزنید و به شانه‌اش بزنید. اگر پاسخ نداد، بلند کمک بخواهید و با ۱۱۵ تماس بگیرید؛ گوشی را روی بلندگو بگذارید تا دست‌هایتان آزاد باشد.
• سر را با ملایمت عقب ببرید، چانه را بالا بیاورید و تنفس را حداکثر ده ثانیه نگاه کنید.
• اگر آموزش دیده‌اید، راهنمای اروپایی شروع با ۵ تنفس کمکی را توصیه می‌کند؛ بعد ۳۰ فشار و ۲ تنفس را تکرار کنید.
• اگر تنها هستید و تلفن همراه ندارید، حدود یک دقیقه احیا کنید و بعد برای تماس بروید؛ کودک کوچک را می‌توانید با خود ببرید.

ماساژ قلبی نوزاد

نوزاد را روی سطح سفت، مثلاً میز یا زمین، بخوابانید. سرش را فقط کمی عقب ببرید؛ در نوزاد، عقب بردن زیاد سر خودش راه هوایی را می‌بندد. برای فشردن سینه، راهنماهای جدید روش دو شست را ترجیح می‌دهند: دو دست را دور سینه حلقه کنید و با دو شست روی جناغ، درست زیر خط بین دو نوک سینه، فشار دهید. اگر تنها هستید و حلقه‌کردن دست‌ها ممکن نیست، از پاشنه‌ی یک دست استفاده کنید؛ راهنمای جدید انجمن قلب آمریکا روش قدیمی «دو انگشت» را دیگر توصیه نمی‌کند، چون عمق فشار کافی نمی‌دهد. برای تنفس، دهانتان را هم‌زمان روی دهان و بینی نوزاد بگذارید و فقط به اندازه‌ای که سینه‌اش کمی بالا بیاید، بدمید؛ ریه‌ی نوزاد کوچک است و حجم هوای یک پف گونه کافی است.

کمک‌های اولیه در خفگی؛ از بزرگسال تا نوزاد

خفگی با جسم خارجی از شایع‌ترین فوریت‌های خانگی است: لقمه‌ی گوشت در گلوی سالمند، دانه‌ی آجیل یا تخمه در گلوی کودک در شب یلدا، قطعه‌ی اسباب‌بازی در دهان شیرخوار. اول ببینید انسداد ناقص است یا کامل.

• انسداد ناقص: فرد سرفه می‌کند، می‌تواند حرف بزند یا گریه کند و هوا جابه‌جا می‌شود. او را به سرفه کردن تشویق کنید و کاری نکنید که جسم را جابه‌جا کند. پشتش نزنید و انگشت در گلویش نکنید. اگر بعد از سرفه هنوز احساس گیر کردن دارد، باید پزشک او را ببیند.
• انسداد کامل: نمی‌تواند حرف بزند، سرفه‌اش بی‌صداست یا اصلاً سرفه ندارد، دست به گلو می‌برد و لب‌هایش کبود می‌شود. همین حالا باید اقدام کنید.

مانور هایملیخ را درست انجام دهید

پشت فرد بایستید و دست‌هایتان را دور کمرش حلقه کنید. یک دست را مشت کنید و طرف شستش را کمی بالای ناف و پایین‌تر از جناغ بگذارید. با دست دیگر مشت را بگیرید و با حرکتی سریع به داخل و بالا بکشید. هر فشار باید جداگانه و با قصد بیرون انداختن جسم باشد. کسی که فشار شکمی گرفته، حتی اگر حالش خوب شد، باید پزشک او را ببیند، چون این مانور گاهی به اندام‌های داخل شکم آسیب می‌زند.

اگر بیمار بی‌هوش شد و احیا را شروع کردید، پیش از هر تنفس به داخل دهان نگاه کنید؛ اگر جسم را دیدید و راحت قابل برداشتن بود، بردارید. کورکورانه انگشت در گلو نکنید؛ این کار جسم را پایین‌تر می‌برد. فشارهای قفسه‌ی سینه خودشان گاهی جسم را بیرون می‌اندازند.

نکته‌ی پزشکی: کودکی که خفگی را پشت سر گذاشته ولی سرفه‌ی مداوم، خس‌خس یا تنفس صدادار دارد، ممکن است تکه‌ای از جسم را به ریه کشیده باشد. حتی اگر حالش خوب به نظر می‌رسد، او را برای معاینه ببرید.

چند فوریت دیگر که در آن‌ها احیا لازم می‌شود

غرق‌شدگی

فرد را تنها در صورتی از آب بیرون بکشید که برای خودتان خطری نداشته باشد. در غرق‌شدگی، مشکل اصلی کمبود اکسیژن است؛ پس اگر آموزش دیده‌اید، پیش از فشردن قفسه‌ی سینه ۵ تنفس کمکی بدهید. تلاش برای بیرون آوردن آب از ریه با فشار دادن شکم یا آویزان کردن سرپایین، فقط وقت را تلف می‌کند.

برق‌گرفتگی

تا جریان برق قطع نشده، به مصدوم دست نزنید. فیوز یا کلید اصلی را قطع کنید یا با وسیله‌ای خشک و نارسانا مثل چوب، سیم را دور کنید. برق‌گرفتگی می‌تواند ریتم قلب را به هم بریزد؛ اگر مصدوم بی‌پاسخ است و طبیعی نفس نمی‌کشد، احیا را شروع کنید. هر کسی که برق‌گرفتگی ولتاژ بالا داشته، حتی اگر حالش خوب است، باید در بیمارستان بررسی شود.

تشنج

در کمک‌های اولیه‌ی تشنج، هدف حفظ ایمنی است: اشیای سخت را دور کنید، چیزی زیر سر بگذارید، زمان را نگاه کنید و هیچ چیزی در دهان بیمار نگذارید؛ نه قاشق، نه انگشت، نه آب. بعد از پایان حمله، او را به پهلو بخوابانید. تشنجی که بیش از پنج دقیقه طول بکشد، تشنج‌های پشت سر هم بدون به هوش آمدن، اولین تشنج عمر، تشنج در زن باردار یا پس از ضربه به سر، نیاز به ۱۱۵ دارد.

خونریزی شدید

روی محل خونریزی با پارچه‌ی تمیز یا گاز، فشار مستقیم و پیوسته بدهید و آن را برای «نگاه کردن» برندارید. اگر پارچه خیس شد، پارچه‌ی دیگری رویش بگذارید. خونریزی جهنده یا خونی که با فشار بند نمی‌آید، ۱۱۵ لازم دارد. برای زخم‌ها و بریدگی‌های ساده‌تر، صفحه‌ی پانسمان و مراقبت از زخم درمانگاه را ببینید.

سه صحنه‌ی واقعی که هر خانواده‌ای ممکن است ببیند

صحنه‌ی اول: شب زمستان، پدربزرگ در آشپزخانه

ساعت یازده شب یک شب برفی دی‌ماه. مردی هفتادساله که سال‌ها فشار خون داشته، کنار سماور ناگهان روی زمین می‌افتد. دخترش صدایش می‌زند؛ جوابی نمی‌دهد و فقط هر چند ثانیه یک نفس عمیق و خرخری می‌کشد. اولین فکر خانواده این است که او را در ماشین بگذارند. این همان اشتباهی است که نباید کرد. کار درست: یک نفر با ۱۱۵ تماس می‌گیرد و گوشی را روی بلندگو می‌گذارد، دیگری او را صاف روی زمین آشپزخانه می‌خواباند و فشردن وسط قفسه‌ی سینه را با راهنمایی اپراتور شروع می‌کند، و نفر سوم در ساختمان را باز می‌کند و چراغ راه‌پله را روشن می‌گذارد تا تیم آمبولانس وقت تلف نکند. آن نفس‌های خرخری، تنفس نبودند.

صحنه‌ی دوم: شب یلدا و یک مشت تخمه

کودک سه‌ساله‌ای وسط مهمانی ناگهان ساکت می‌شود، دست به گلو می‌برد و صورتش قرمز و بعد کبود می‌شود. صدایی از گلویش درنمی‌آید. یکی از بزرگ‌ترها او را سرپایین تکان می‌دهد و دیگری می‌خواهد با انگشت تخمه را دربیاورد. هر دو کار خطرناک است. کار درست: پشت کودک زانو بزنید، او را کمی به جلو خم کنید، ۵ ضربه‌ی محکم بین دو کتف و بعد ۵ فشار شکمی، و تکرار تا جسم بیرون بیفتد. اگر بی‌هوش شد، ۱۱۵ و احیا.

صحنه‌ی سوم: بیماری که با پای خودش به اورژانس آمد

مردی میانسال، مسافر جاده‌ی تهران–تبریز، نیمه‌شب با سنگینی قفسه‌ی سینه و تعریق سرد به اورژانس درمانگاه می‌آید. در حین گرفتن نوار قلب، ناگهان بی‌پاسخ می‌شود. در این لحظه، تیم اورژانس بلافاصله احیا را آغاز می‌کند و ریتم قلب روی مانیتور بررسی می‌شود. اگر ریتم شوک‌پذیر باشد، شوک داده می‌شود. پس از برگشت ضربان، بیمار پایدار نگه داشته می‌شود و انتقالش به بیمارستانی که امکان درمان قلبی دارد هماهنگ می‌شود. درس این صحنه: درد قفسه‌ی سینه را با پای خودتان و با تأخیر به هیچ مرکزی نبرید؛ اول ۱۱۵.

نقش اورژانس درمانگاه آذرنجات در احیا و مراقبت‌های فوری

اگر بیمار بدحال به درمانگاه آورده شود یا در درمانگاه دچار ایست قلبی یا تنفسی شود، تیم اورژانس بی‌درنگ احیا را آغاز می‌کند. این تیم طبق اصول احیای پایه و پیشرفته، اقداماتی مانند فشردن قفسه‌ی سینه، باز نگه داشتن راه هوایی و کمک به تنفس، اکسیژن‌درمانی، تجویز داروهای اورژانسی و در صورت نیاز شوک الکتریکی را انجام می‌دهد و علائم حیاتی بیمار را پیوسته پایش می‌کند.

هدف درمانگاه در این مرحله، پایدارسازی بیمار است، نه درمان کامل علت. بیماری که احیا شده یا وضعیت ناپایدار دارد، به مراقبت ویژه، آزمایش‌ها و گاهی اقدامات قلبی در بیمارستان نیاز دارد. به همین دلیل تیم درمانگاه پس از پایدارسازی، انتقال بیمار را با آمبولانس خصوصی آذرنجات یا اورژانس ۱۱۵ به بیمارستان مناسب هماهنگ می‌کند و همراه بیمار گزارش اقدامات انجام‌شده را تحویل می‌دهد.

در اتاق احیا چه می‌گذرد؟

خانواده‌ها معمولاً پشت در می‌مانند و فقط صدای رفت‌وآمد را می‌شنوند. دانستن آنچه درون اتاق اتفاق می‌افتد، کمی از اضطراب کم می‌کند. احیا در اورژانس کار تیمی است و هر نفر نقش مشخصی دارد:

• یک نفر فشردن قفسه‌ی سینه را بی‌وقفه ادامه می‌دهد و هر دو دقیقه جایش را با نفر دیگری عوض می‌کند.
• یک نفر راه هوایی را باز نگه می‌دارد و با کیسه و ماسک و اکسیژن به بیمار تنفس می‌دهد.
• مانیتور قلب وصل می‌شود و ریتم در فاصله‌های منظم بررسی می‌شود؛ اگر ریتم شوک‌پذیر باشد، شوک داده می‌شود.
• برای بیمار رگ گرفته می‌شود و داروهای احیا طبق دستور پزشک و در زمان‌بندی مشخص تزریق می‌شوند.
• پزشک هم‌زمان به علت‌های قابل برگشت فکر می‌کند: کمبود اکسیژن، کم‌آبی یا خونریزی، اختلال پتاسیم، افت دمای بدن، مسمومیت، و چند علت دیگر که در هر احیا مرور می‌شوند.
• یک نفر زمان و همه‌ی اقدامات را ثبت می‌کند تا گزارش کامل به بیمارستان مقصد برسد.

بعد از برگشت ضربان قلب

برگشت ضربان قلب پایان کار نیست؛ آغاز مرحله‌ی دیگری است. در این مرحله فشار خون، اکسیژن خون، قند و ریتم قلب پیوسته زیر نظر است و نوار قلب گرفته می‌شود تا نشانه‌های حمله‌ی قلبی بررسی شود. پایش علائم حیاتی در اورژانس و تخت‌های تحت نظر درمانگاه انجام می‌شود، اما بیمار احیاشده جایش در بخش مراقبت ویژه‌ی بیمارستان است. در بیمارستان، بسته به علت، ممکن است آنژیوگرافی، کنترل دقیق دمای بدن، تنفس با دستگاه و بررسی‌های تکمیلی لازم شود. درمانگاه این مرحله را جایگزین نمی‌کند؛ کارش این است که بیمار تا حد ممکن پایدار به آنجا برسد.

این تیم همچنین به فوریت‌های دیگری مانند تنگی نفس شدید، واکنش حساسیتی شدید، کاهش شدید قند خون و تشنج رسیدگی اولیه می‌کند. درباره‌ی دامنه‌ی کامل خدمات فوریتی، صفحه‌ی اورژانس و فوریت‌های پزشکی را بخوانید. برای کسی که درد قفسه‌ی سینه یا تپش قلب داشته و اکنون حالش پایدار است، نوار قلب در اورژانس درمانگاه بخشی از بررسی اولیه است.

اشتباه‌های رایج در احیای قلبی ریوی

این اشتباه‌ها را بارها در خانواده‌هایی دیده‌ایم که با بیمار بدحال به اورژانس رسیده‌اند. هیچ‌کدام از سر بی‌توجهی نیست؛ از ترس و نداشتن آموزش است.

• بردن بیمار با ماشین شخصی به‌جای تماس با ۱۱۵: در مسیر، کسی احیا نمی‌کند و دقیقه‌های طلایی از دست می‌رود.
• معطل شدن برای پیدا کردن نبض: بی‌پاسخ بودن و نبود تنفس طبیعی کافی است.
• احیا روی تشک یا مبل: فشارها هدر می‌رود. بیمار را روی زمین بیاورید.
• فشار سطحی و آرام: ماساژ قلبی بزرگسال باید حدود ۵ تا ۶ سانتی‌متر عمق داشته باشد.
• وقفه‌های طولانی: برای تنفس، برای نگاه کردن به بیمار، برای حرف زدن با تلفن. فشار را قطع نکنید.
• اشتباه گرفتن گسپ با تنفس: نفس‌های خرخری و نامنظم، نشانه‌ی ایست قلبی‌اند.
• پاشیدن آب، تکان دادن شدید، سیلی زدن: هیچ‌کدام قلب را برنمی‌گرداند.
• ریختن آب یا قند یا دارو در دهان فرد بی‌هوش: خطر خفگی و ورود به ریه دارد.
• گذاشتن قاشق یا انگشت در دهان کسی که تشنج کرده: هم به بیمار آسیب می‌زند، هم به شما.
• آویزان کردن کودک خفه‌شده سرپایین یا انگشت کردن کورکورانه در گلو: جسم را پایین‌تر می‌برد.
• توقف احیا بعد از یکی دو دقیقه: احیا تا رسیدن کادر درمان ادامه دارد.

نکته‌ی پزشکی: ترس از شکستن دنده یا «بدتر کردن» حال بیمار، شایع‌ترین دلیل شروع نکردن احیاست. کسی که دچار ایست قلبی شده، بدون احیا زنده نمی‌ماند؛ هر کاری که انجام دهید، از انجام ندادن بهتر است. در بیمارانی که فقط غش کرده‌اند هم چند فشار قفسه‌ی سینه معمولاً آسیب جدی نمی‌زند.

چه وقت نباید منتظر ماند؛ فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید

در این موقعیت‌ها با ۱۱۵ تماس بگیرید یا اگر بیمار هوشیار و پایدار است و آمبولانس در دسترس نیست، به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستانی بروید. صبر کردن تا صبح یا تا «ببینیم چه می‌شود» در این موارد جایی ندارد:

• هر کسی که بی‌پاسخ است و طبیعی نفس نمی‌کشد؛
• درد یا فشار قفسه‌ی سینه که بیش از چند دقیقه طول کشیده یا با تعریق، تهوع و تنگی نفس همراه است؛
• غش هنگام ورزش، غش همراه با تپش قلب، یا غش در کسی که سابقه‌ی بیماری قلبی دارد؛
• تنگی نفس شدید، کبودی لب‌ها، یا ناتوانی در گفتن یک جمله‌ی کامل؛
• تورم صورت و زبان، خس‌خس یا افت فشار پس از نیش حشره، دارو یا غذا؛
• ضعف ناگهانی یک طرف بدن، کج شدن صورت یا اختلال ناگهانی در صحبت کردن؛
• تشنج طولانی‌تر از پنج دقیقه یا اولین تشنج عمر؛
• مسمومیت با گاز، برق‌گرفتگی، غرق‌شدگی، حتی اگر مصدوم اکنون به هوش است؛
• خونریزی که با فشار مستقیم بند نمی‌آید.

اگر در خانه یا خیابان هستید، تماس با ۱۱۵ از آمدن به هر مرکزی، از جمله درمانگاه ما، سریع‌تر است.

یادگیری احیا؛ چند دقیقه که ممکن است جان یک نفر را نجات دهد

خواندن این صفحه جایگزین تمرین عملی نیست. فشار دادن یک مولاژ احیا و حس کردن عمق درست، چیزی است که با خواندن به دست نمی‌آید. دوره‌های عملی کمک‌های اولیه و احیای پایه را مراکز آموزشی معتبر، از جمله جمعیت هلال احمر، برگزار می‌کنند. برای خانواده‌هایی که سالمند یا بیمار قلبی در خانه دارند، پدر و مادرهای کودکان خردسال، مربیان ورزشی، رانندگان جاده‌ای و کسانی که با بیمار در منزل زندگی می‌کنند، یادگیری عملی احیا به وقتی که می‌گذارد می‌ارزد.

چند کار ساده هم از همین امروز از دستتان برمی‌آید:

• شماره‌ی ۱۱۵ را به کودکان بزرگ‌تر خانه یاد بدهید و تمرین کنید که آدرس دقیق خانه را بگویند.
• اگر سالمندی تنها زندگی می‌کند، کلید یدک خانه‌اش را نزد همسایه یا یکی از نزدیکان بگذارید.
• فهرست داروها و بیماری‌های اعضای خانواده را روی کاغذی کنار یخچال بچسبانید تا در لحظه‌ی بحران به تیم درمان بدهید.
• ببینید در محل کار، مدرسه یا باشگاه شما دستگاه شوک خودکار هست یا نه و کجاست.
• آجیل، دانه‌های گرد و تکه‌های کوچک اسباب‌بازی را از دسترس کودکان زیر چهار سال دور نگه دارید.
• بخاری و آبگرمکن را پیش از سرما بازدید کنید و دودکش را باز نگه دارید.

بیمارانی که سابقه‌ی بیماری قلبی، غش‌های بی‌دلیل یا تپش قلب دارند، بهتر است پیش از بروز حادثه پیگیری منظم داشته باشند. برای بررسی اولیه می‌توانید به درمانگاه عمومی شبانه‌روزی آذرنجات مراجعه کنید تا در صورت نیاز به متخصص قلب ارجاع داده شوید.

چرا اورژانس آذرنجات؟

درمانگاه آذرنجات شبانه‌روزی است و تیم اورژانس آن برای رسیدگی به بیماران بدحال در همه‌ی ساعات آماده است. پیوستگی اورژانس، تخت‌های تحت نظر و آمبولانس خصوصی در یک مجموعه باعث می‌شود فاصله‌ی میان پایدارسازی و انتقال به بیمارستان کوتاه‌تر شود. برای هماهنگی یا پرسش، با خط درمانگاه 0914-914-4498 تماس بگیرید. با این حال، تکرار می‌کنیم: در ایست قلبی، نزدیک‌ترین کمک شما تماس با ۱۱۵ و دست‌های خودتان است.