آزمایش بیوشیمی مواد شیمیایی سرم خون را میسنجد؛ مثل قند، چربی، اوره، کراتینین، آنزیمهای کبدی و املاح. آزمایش هماتولوژی به خود سلولهای خون و انعقاد میپردازد؛ یعنی CBC، ESR و PT/INR. این دو گروه پرتکرارترین آزمایشهای چکاپ و پیگیری بیماریهای مزمناند و جوابشان فقط کنار علائم و معاینه، با نظر پزشک معنا پیدا میکند.
آزمایش بیوشیمی و هماتولوژی چیست و چه فرقی با هم دارند؟
وقتی پزشک برگهی درخواست آزمایش را پر میکند، معمولاً بیشتر سطرها به همین دو گروه تعلق دارد. شاید روی برگه چیزهایی مثل FBS، Chol، TG، Urea، Cr، SGPT یا CBC دیده باشید. هر کدام از این علامتهای اختصاری به یکی از دو بخش آزمایشگاه میرود و با روش و لولهی متفاوتی بررسی میشود.
پیش از ادامه یک نکتهی صادقانه: بخش آزمایشگاه درمانگاه آذرنجات در تبریز در حال راهاندازی است و هنوز پذیرش ندارد. این راهنما را نوشتهایم تا بدانید هر آزمایش چه میسنجد، چطور آماده شوید و جواب را چطور با پزشک مرور کنید. برای اطلاع از زمان شروع پذیرش، صفحهی آزمایش بیوشیمی و هماتولوژی در تبریز را ببینید یا با درمانگاه تماس بگیرید.
بیوشیمی خون؛ شیمی مایع خون
در بیوشیمی، نمونهی خون پس از لخته شدن سانتریفیوژ میشود و مایع زردرنگ بالای آن، یعنی سرم، به دستگاه میرود. آنچه در سرم اندازه گرفته میشود تصویری از کار اندامهاست: کلیهای که مواد زائد را دفع میکند، کبدی که آنزیم و پروتئین میسازد، لوزالمعدهای که قند را تنظیم میکند و تعادل آب و نمک بدن. برای همین اغلب آزمایشهای چکاپ سالانه، از قند ناشتا تا چربی خون، بیوشیمیاند.
هماتولوژی؛ شمارش و شکل سلولها
در هماتولوژی خون نباید لخته شود. نمونه در لولهای با مادهی ضدانعقاد گرفته میشود تا سلولها سالم بمانند و دستگاه بتواند گلبولهای قرمز، گلبولهای سفید و پلاکتها را بشمارد و اندازهشان را بسنجد. آزمایشهای انعقادی مثل PT و INR هم جزو همین گروه حساب میشوند، با لولهای جداگانه که نسبت خون به مادهی داخلش باید دقیق باشد.
| گروه | نام رایج در برگهی آزمایش | چه چیزی را نشان میدهد | ناشتایی |
|---|---|---|---|
| قند | FBS، BS، GTT، HbA1c | قند همان لحظه یا میانگین دو تا سه ماه | FBS و GTT بله؛ HbA1c معمولاً نه |
| چربی | Chol، TG، LDL، HDL | خطر بیماری قلب و عروق | معمولاً ۹ تا ۱۲ ساعت، طبق دستور پزشک |
| کلیه | Urea یا BUN، Cr، Uric acid | توان کلیه در دفع مواد زائد | معمولاً لازم نیست |
| کبد | ALT (SGPT)، AST (SGOT)، ALP، Bili | آسیب یا التهاب کبد و مجاری صفراوی | معمولاً لازم نیست؛ گاهی خواسته میشود |
| املاح و آهن | Na، K، Ca، Mg، Fe، Ferritin | تعادل آب و نمک، ذخیرهی آهن | برای آهن سرم گاهی نمونهی صبح ناشتا ترجیح دارد |
| هماتولوژی | CBC، CBC diff، ESR | کمخونی، عفونت، التهاب، پلاکت | لازم نیست |
| انعقاد | PT، INR، PTT | زمان لخته شدن خون، تنظیم وارفارین | لازم نیست |
این جدول یک نقشهی کلی است. ممکن است پزشک شما برای آزمایشهایی که در ستون آخر «لازم نیست» دارند هم ناشتایی بخواهد، چون معمولاً چند آزمایش با هم در یک نمونه گرفته میشوند و اگر قند یا چربی هم در برگه باشد، کل نمونه باید ناشتا باشد.
چه کسانی و چه زمانی به این آزمایشها نیاز دارند؟
هیچکس قرار نیست هر ماه بیدلیل آزمایش بدهد. آزمایش وقتی ارزش دارد که پرسشی پشتش باشد: آیا کمخونی دارم؟ قندم کنترل شده؟ داروی جدید به کبدم فشار آورده؟ پزشک بر اساس همین پرسشها سطرهای برگه را انتخاب میکند.
موقعیتهای رایج
- چکاپ دورهای بزرگسالان: قند ناشتا، چربی خون، CBC و گاهی کراتینین و آنزیمهای کبدی؛ بهویژه بالای چهل سالگی، اضافهوزن، سابقهی خانوادگی دیابت یا بیماری قلبی.
- دیابت: HbA1c معمولاً هر سه تا شش ماه، بهعلاوهی کراتینین و چربی خون در فاصلههایی که پزشک تعیین میکند.
- فشار خون بالا: کراتینین، پتاسیم و سدیم، چون برخی داروهای فشار روی املاح و کلیه اثر دارند.
- مصرف وارفارین: INR منظم؛ در هفتههای اول با فاصلهی کوتاه و پس از ثابت شدن دوز، با فاصلهی بیشتر.
- خستگی، رنگپریدگی یا ریزش مو: CBC، فریتین و آهن، طبق تشخیص پزشک.
- بارداری: CBC و قند در نوبتهایی که ماما یا پزشک زنان مشخص میکند.
- داروهای خاص: برخی داروهای ضدتشنج، ضدقارچ یا کاهندهی چربی، پایش دورهای کبد یا خون میخواهند.
هر چند وقت یک بار؟
فاصلهی تکرار آزمایش را بیماری و دارو تعیین میکند، نه تقویم. فرد سالمی که چکاپ سالانه میدهد شاید سالی یک بار کافی باشد، در حالی که بیمار دیابتی تازهتشخیص یا کسی که تازه وارفارین را شروع کرده، فاصلهی بسیار کوتاهتری دارد. اگر نمیدانید آزمایش بعدی کی است، همان روز ویزیت از پزشک بپرسید و تاریخش را یادداشت کنید. اگر هم دنبال یک برنامهی کلی برای چکاپ هستید، راهنمای کامل چکاپ و پایش سلامت این مسیر را قدمبهقدم توضیح داده است.
نکتهی پزشکی: آزمایش بدون نشانه یا دلیل، گاهی بیشتر نگرانی میسازد تا آگاهی. یک عدد کمی بیرون از محدوده در فرد سالم ممکن است کاملاً بیاهمیت باشد. بهتر است برگه را پزشکی بنویسد که بعداً جوابش را هم میخواند.
سناریوی واقعی
صبح یک روز سرد آذرماه، خانمی شصتساله با برگهای که پزشک خانواده نوشته تماس میگیرد: «قند، چربی، کراتینین و CBC. باید ناشتا باشم؟» جواب ساده است: چون قند و چربی در برگه هست، بله؛ شب قبل شام سبک بخورد، از حدود ساعت ده شب به بعد فقط آب بنوشد و قرص فشارش را طبق روال با کمی آب بخورد، مگر پزشک چیز دیگری گفته باشد. همین چند جمله جلوی تکرار آزمایش و رفتوآمد دوباره را میگیرد.
از برگهی درخواست تا جواب؛ روند گامبهگام
آزمایشهای بیوشیمی و هماتولوژی در هر آزمایشگاه معتبری کموبیش همین مسیر را طی میکنند. دانستن آن کمک میکند بدانید کجا خطا رخ میدهد و نقش شما در کدام مرحله است.
- برگهی درخواست: پزشک آزمایشها را مینویسد؛ اگر نسخهی الکترونیک است، کد آن را همراه داشته باشید.
- آمادگی: ناشتایی، دارو و فعالیت روز قبل را طبق دستور تنظیم میکنید.
- پذیرش: نام، سن و جنس ثبت میشود؛ اینها محدودهی مرجع جواب شما را تعیین میکنند. داروهای مصرفی و بارداری را بگویید.
- نمونهگیری: خون وریدی معمولاً از رگ آرنج در چند لوله با رنگ درب متفاوت گرفته میشود.
- آزمایش: سرم برای بیوشیمی جدا میشود و خون کامل برای CBC به دستگاه شمارنده میرود.
- جواب و تفسیر: برگهی جواب را با محدودهی مرجع همان آزمایشگاه به پزشک نشان میدهید.
آزمایش CBC چیست و چه چیزهایی را نشان میدهد؟
CBC مخفف Complete Blood Count، یعنی «شمارش کامل سلولهای خون» است. پرسش رایج «آزمایش CBC برای تشخیص چیست؟» جواب کوتاهی دارد: CBC بهتنهایی بیماری خاصی را تشخیص نمیدهد، اما سرنخ میدهد. نشان میدهد کمخونی هست یا نه، نوع کمخونی به کدام سمت میرود، گلبولهای سفید برای جنگ با عفونت بالا رفتهاند یا پایین افتادهاند، و پلاکتها برای بند آمدن خونریزی کافیاند یا نه.
این آزمایش با چند میلیلیتر خون وریدی در لولهی درب بنفش انجام میشود و ناشتایی لازم ندارد. پس اگر فقط CBC در برگهی شماست، میتوانید صبحانه بخورید. اگر کنارش قند یا چربی هم نوشته شده، ناشتایی به خاطر آنهاست.
آزمایش CBC شامل چیست؟
در برگهی جواب، CBC معمولاً ده تا بیست سطر دارد. مهمترینها را با محدودهای که در بسیاری از آزمایشگاهها برای بزرگسالان دیده میشود آوردهایم. محدودهی مرجع هر آزمایشگاه با دستگاه و روش خودش تعیین میشود و ممکن است با این اعداد کمی فرق کند؛ همیشه محدودهی چاپشده کنار جواب خودتان ملاک است.
| علامت در برگه | معنا | محدودهی معمول بزرگسال (تقریبی) |
|---|---|---|
| WBC | تعداد گلبولهای سفید | معمولاً حدود ۴٬۰۰۰ تا ۱۱٬۰۰۰ در میکرولیتر |
| RBC | تعداد گلبولهای قرمز | مردان حدود ۴٫۵ تا ۵٫۹ و زنان حدود ۴ تا ۵٫۲ میلیون در میکرولیتر |
| Hb یا HGB | هموگلوبین؛ حامل اکسیژن | مردان حدود ۱۳٫۵ تا ۱۷٫۵ و زنان حدود ۱۲ تا ۱۵٫۵ گرم در دسیلیتر |
| HCT | هماتوکریت؛ سهم گلبول قرمز از حجم خون | مردان حدود ۴۰ تا ۵۰ و زنان حدود ۳۶ تا ۴۶ درصد |
| MCV | اندازهی متوسط هر گلبول قرمز | معمولاً حدود ۸۰ تا ۱۰۰ فمتولیتر |
| MCH | مقدار هموگلوبین در هر گلبول | معمولاً حدود ۲۷ تا ۳۳ پیکوگرم |
| MCHC | غلظت هموگلوبین داخل گلبول | معمولاً حدود ۳۲ تا ۳۶ گرم در دسیلیتر |
| RDW | تفاوت اندازهی گلبولهای قرمز با هم | معمولاً حدود ۱۱٫۵ تا ۱۴٫۵ درصد |
| PLT | تعداد پلاکت | معمولاً حدود ۱۵۰٬۰۰۰ تا ۴۵۰٬۰۰۰ در میکرولیتر |
| MPV | اندازهی متوسط پلاکتها | معمولاً حدود ۷٫۵ تا ۱۱٫۵ فمتولیتر |
CBC diff یعنی چه؟
«diff» مخفف differential است: گلبولهای سفید را به پنج نوع تقسیم میکند؛ نوتروفیل، لنفوسیت، مونوسیت، ائوزینوفیل و بازوفیل. این تفکیک به پزشک کمک میکند حدس بزند با چه نوع مشکلی روبهروست. نوتروفیل بالا بیشتر با عفونتهای باکتریایی یا التهاب همراه است، لنفوسیت بالا گاهی با عفونتهای ویروسی، و ائوزینوفیل بالا با حساسیت یا انگل. باز هم تأکید میکنیم: اینها گرایشاند، نه تشخیص. CBC diff هم مثل CBC ساده ناشتایی نمیخواهد.
MCV و MCH پایین؛ کمبود آهن یا تالاسمی مینور؟
یکی از سؤالهای همیشگی این است که چرا گلبولهای قرمز کوچک شدهاند. دو علت رایج در ایران کمبود آهن و ناقل بودن تالاسمی (تالاسمی مینور) است. در هر دو MCV و MCH پایین میآید، اما الگو فرق دارد: در تالاسمی مینور تعداد گلبول قرمز (RBC) اغلب طبیعی یا حتی بالاست و RDW معمولاً تغییر چندانی ندارد، در حالی که در کمبود آهن RBC پایینتر و RDW اغلب بالاتر است و فریتین کم دیده میشود. تشخیص قطعی ناقل بودن تالاسمی با آزمایشهای تکمیلی مثل الکتروفورز هموگلوبین و اندازهگیری HbA2 است و همین الگو در غربالگری پیش از ازدواج هم بررسی میشود.
نکتهی پزشکی: فردی که ناقل تالاسمی است و آهنش کم نیست، با قرص آهن «درمان» نمیشود و مصرف طولانی آهن بیدلیل میتواند آسیب بزند. پیش از شروع قرص آهن، جواب CBC و فریتین را به پزشک نشان دهید.
آزمایش CBC در بارداری
در بارداری حجم پلاسما بیشتر از گلبولهای قرمز زیاد میشود و خون کمی «رقیقتر» میشود. برای همین هموگلوبین کمی پایینتر از زمان غیربارداری طبیعی حساب میشود و محدودهی کمخونی در بارداری با زنان غیرباردار فرق دارد. CBC معمولاً در ابتدای بارداری و دوباره در نیمهی دوم درخواست میشود تا کمخونی، پلاکت و عفونت بررسی شود. شمار گلبولهای سفید هم در بارداری کمی بالاتر از معمول است و این بهتنهایی نشانهی عفونت نیست. برنامهی دقیق آزمایشها با ماما یا پزشک زنان است؛ برای مراقبتهای دوران بارداری میتوانید به خدمات زنان و مامایی آذرنجات مراجعه کنید.
آزمایش CBC در کودکان برای چیست؟
در کودکان CBC معمولاً برای بررسی رنگپریدگی، خستگی، تب طولانی، کبودیهای بیدلیل یا کماشتهایی درخواست میشود. محدودهی طبیعی در کودکان با سن تغییر میکند؛ مثلاً لنفوسیت در کودکان کوچک سهم بیشتری از گلبولهای سفید دارد و هموگلوبین نوزاد در هفتههای اول بالاتر است و بعد پایین میآید. پس هرگز جواب کودک را با محدودهی بزرگسالان نسنجید. کمبود آهن در کودکانی که شیر گاو زیاد میخورند و غذای کمکی کافی ندارند شایع است و پزشک کودک آن را با CBC و فریتین پیگیری میکند.
ESR؛ شاخص کلی التهاب
ESR یا «سرعت رسوب گلبولهای قرمز» میسنجد گلبولها در یک ساعت چقدر در لوله تهنشین میشوند. التهاب، عفونت، کمخونی، بارداری و حتی بالا رفتن سن آن را زیاد میکند. ESR یک شاخص غیراختصاصی است؛ یعنی میگوید «جایی التهاب هست» ولی نمیگوید کجا. محدودهی طبیعی آن با سن و جنس فرق میکند و در زنان و سالمندان کمی بالاتر است. پزشک اغلب آن را کنار CRP و علائم بیمار تفسیر میکند.
آهن سرم، فریتین و آزمایش CBC ferritin
وقتی پزشک «CBC و فریتین» مینویسد، معمولاً میخواهد بداند کمخونی از کمبود آهن است یا نه. فریتین نشاندهندهی ذخیرهی آهن بدن است و آهن سرم مقدار آهن در گردش همان لحظه. آهن سرم در طول روز و پس از غذا بالا و پایین میرود، برای همین گاهی نمونهی صبح ناشتا خواسته میشود. فریتین خیلی پایین معمولاً به معنای خالی شدن ذخیرهی آهن است؛ بسیاری از پزشکان مقادیر کمتر از حدود ۱۵ تا ۳۰ نانوگرم در میلیلیتر را نشانهی کمبود ذخیره میدانند، هرچند محدودهی هر آزمایشگاه فرق دارد. نکتهی مهم این است که فریتین در التهاب، عفونت و بیماری کبد بالا میرود؛ پس فریتین طبیعی همیشه کمبود آهن را رد نمیکند. اگر قرص آهن مصرف میکنید، از پزشک بپرسید پیش از آزمایش آهن سرم چند روز آن را نخورید.
آزمایش قند خون؛ اسم آن در برگهی آزمایش و عددی که باید باشد
خیلیها میپرسند «اسم آزمایش قند خون چیست» یا «در برگهی آزمایش، قند را با چه علامتی مینویسند». قند خون در برگهها با چند علامت دیده میشود و هر کدام شرایط متفاوتی دارد:
- FBS (Fasting Blood Sugar): قند خون ناشتا؛ رایجترین آزمایش قند.
- BS یا RBS: قند خون غیرناشتا یا تصادفی، در هر ساعتی از روز.
- 2hpp یا BS 2hpp: قند دو ساعت پس از غذا.
- GTT یا OGTT: آزمون تحمل گلوکز؛ قند ناشتا گرفته میشود، بعد محلول قندی مینوشید و در زمانهای مشخص دوباره نمونه میدهید.
- HbA1c: همان چیزی که مردم «آزمایش قند سهماهه» میگویند؛ میانگین قند حدود دو تا سه ماه اخیر.
آزمایش قند خون ناشتا باید چند باشد؟
بر اساس معیارهایی که انجمنهای دیابت و بیشتر پزشکان به کار میبرند، اعداد زیر در بزرگسالان غیرباردار معمول است. تشخیص دیابت با یک بار آزمایش گذاشته نمیشود و معمولاً تکرار یا آزمایش دوم لازم است.
| آزمایش | طبیعی (معمولاً) | پیشدیابت (معمولاً) | در محدودهی دیابت (معمولاً) |
|---|---|---|---|
| قند ناشتا (FBS) | کمتر از ۱۰۰ میلیگرم در دسیلیتر | ۱۰۰ تا ۱۲۵ | ۱۲۶ یا بیشتر، در دو نوبت |
| HbA1c | کمتر از ۵٫۷ درصد | ۵٫۷ تا ۶٫۴ درصد | ۶٫۵ درصد یا بیشتر |
| قند دو ساعت پس از محلول ۷۵ گرمی (OGTT) | کمتر از ۱۴۰ | ۱۴۰ تا ۱۹۹ | ۲۰۰ یا بیشتر |
| قند تصادفی همراه با علائم (تشنگی، پرادراری، کاهش وزن) | — | — | ۲۰۰ یا بیشتر |
هدف کنترل قند در کسی که دیابت دارد با این جدول فرق میکند و به سن، داروها و بیماریهای دیگر بستگی دارد. برای سالمندی که تنها زندگی میکند و خطر افت قند دارد، پزشک ممکن است هدف آسانتری بگذارد. عدد هدف خود را از پزشکتان بپرسید.
آزمایش قند خون چند ساعت ناشتا؟
برای FBS معمولاً ۸ ساعت ناشتایی کافی است و ۸ تا ۱۲ ساعت توصیهی رایج است. در این فاصله آب ساده آزاد است، اما چای، قهوه، آبمیوه، آدامس و سیگار نه. ناشتایی بیش از حدود ۱۴ ساعت هم کمکی نمیکند و ممکن است جواب را به هم بزند. اگر آزمایش قند خون را بعد از صبحانه دادهاید، جواب «ناشتا» حساب نمیشود؛ حتماً به آزمایشگاه بگویید تا نوع نمونه درست ثبت شود.
آزمایش قند خون بارداری در چند هفتگی انجام میشود؟
در بیشتر برنامههای مراقبت بارداری، قند ناشتا در اولین ملاقات بارداری بررسی میشود و آزمون تحمل گلوکز معمولاً بین هفتهی ۲۴ تا ۲۸ بارداری انجام میشود. در روش رایج، پس از نمونهی ناشتا، محلول ۷۵ گرم گلوکز نوشیده میشود و یک و دو ساعت بعد هم نمونه گرفته میشود. در این مدت باید در آزمایشگاه بنشینید، راه نروید، چیزی نخورید و سیگار نکشید. معیار تفسیر این آزمون در بارداری با غیربارداری فرق دارد و فقط ماما یا پزشک زنان آن را تفسیر میکند. اگر قبلاً دیابت بارداری داشتهاید یا چاق هستید، ممکن است آزمون زودتر خواسته شود.
نکتهی پزشکی: اگر داروی دیابت یا انسولین مصرف میکنید، ناشتا ماندن برای آزمایش میتواند قندتان را بیش از حد پایین بیاورد. صبح آزمایش، پیش از خوردن یا تزریق دارو، از پزشک بپرسید چه کنید و یک خوراکی شیرین همراه داشته باشید. لرزش، تعریق سرد و گیجی نشانهی افت قند است.
آزمایش چربی خون؛ شامل چیست و عدد نرمال چند است؟
آزمایش چربی خون، آزمایش خون است نه ادرار. در برگه معمولاً با عنوان Lipid Profile یا چهار سطر جداگانه نوشته میشود: Chol یا TC برای کلسترول تام، TG برای تریگلیسیرید، LDL برای «کلسترول بد» و HDL برای «کلسترول خوب». گاهی VLDL یا Non-HDL هم دیده میشود. هدف این آزمایش برآورد خطر بیماری قلب و سکته است، نه فقط یک عدد.
| سطر برگه | محدودهی مطلوب در بزرگسالان (معمولاً) | توضیح |
|---|---|---|
| کلسترول تام (Chol) | کمتر از ۲۰۰ میلیگرم در دسیلیتر | جمع همهی کلسترولها؛ بهتنهایی کافی نیست |
| LDL | کمتر از ۱۰۰ برای بیشتر افراد؛ در بیماران قلبی و دیابتی هدف پایینتر | مهمترین عدد برای تصمیم درمانی |
| HDL | مردان بیشتر از ۴۰ و زنان بیشتر از ۵۰ | بالاتر بودنش معمولاً بهتر است |
| تریگلیسیرید (TG) | کمتر از ۱۵۰ | به غذای اخیر، قند و الکل حساس است |
عدد «نرمال» چربی برای همه یکی نیست. LDL برابر ۱۳۰ در جوانی سالم و غیرسیگاری معنای متفاوتی دارد با همین عدد در کسی که دیابت و سابقهی سکتهی قلبی دارد. پزشک عدد را کنار سن، فشار خون، قند، سیگار و سابقهی خانوادگی میگذارد و دربارهی رژیم، ورزش یا دارو تصمیم میگیرد.
برای آزمایش چربی خون باید ناشتا باشیم؟
در بسیاری از آزمایشگاههای ایران هنوز برای چربی خون ۹ تا ۱۲ ساعت ناشتایی خواسته میشود، چون تریگلیسیرید پس از غذا بالا میرود. راهنماهای تازهتر برخی کشورها آزمایش غیرناشتا را برای بیشتر افراد پذیرفتهاند، بهویژه برای پایش. اما اگر تریگلیسیرید قبلی شما بالا بوده یا پزشک صریحاً ناشتایی خواسته، ناشتا بروید. شب قبل غذای خیلی چرب، شیرینی زیاد و الکل نخورید و داروی چربی را بدون اجازهی پزشک قطع نکنید.
چربی کبد در آزمایش خون چیست؟
آزمایش خون مستقیماً «چربی کبد» را نشان نمیدهد. کبد چرب معمولاً با سونوگرافی دیده میشود. آنچه در آزمایش خون ممکن است سرنخ بدهد افزایش خفیف ALT و AST، تریگلیسیرید بالا و قند بالاست. پس اگر سونوگرافی کبد چرب گزارش کرده، آنزیمهای کبدیتان میتواند کاملاً طبیعی باشد و برعکس. تصمیم دربارهی پیگیری را پزشک با کنار هم گذاشتن اینها میگیرد.
آزمایش کلیه؛ اوره، کراتینین و eGFR
کلیهها مواد زائد را از خون میگیرند و دفع میکنند. وقتی کار کلیه کم شود، این مواد در خون بالا میروند. سه سطر اصلی برگه اینهاست:
- کراتینین (Cr): مادهای که از عضله ساخته میشود؛ در بزرگسالان معمولاً حدود ۰٫۷ تا ۱٫۳ در مردان و ۰٫۶ تا ۱٫۱ میلیگرم در دسیلیتر در زنان. کسی که عضلهی زیادی دارد یا تازه گوشت زیاد خورده، ممکن است کمی بالاتر باشد.
- اوره یا BUN: برخی آزمایشگاهها «اوره» و برخی «BUN» گزارش میکنند؛ عدد اوره تقریباً دو برابر BUN است، پس این دو را با هم مقایسه نکنید. کمآبی، رژیم پرپروتئین و خونریزی گوارشی آن را بالا میبرد.
- eGFR: برآورد میزان تصفیهی کلیه که از کراتینین، سن و جنس محاسبه میشود. معمولاً ۹۰ یا بیشتر طبیعی است و اگر بیش از سه ماه زیر ۶۰ بماند، پزشک به بیماری مزمن کلیه فکر میکند.
- اسید اوریک: با نقرس و سنگ کلیه ارتباط دارد؛ بالا بودنش بدون علامت همیشه درمان نمیخواهد.
یک کراتینین کمی بالا پس از چند روز اسهال و استفراغ یا ورزش سنگین، اغلب با نوشیدن مایعات و تکرار آزمایش اصلاح میشود. اما کراتینینی که در چند آزمایش پشت سر هم بالا میرود، بهویژه در بیمار دیابتی یا مبتلا به فشار خون، پیگیری جدی میخواهد. برای بررسی این روند، ویزیت متخصص داخلی آذرنجات فعال است.
آزمایش کبد، املاح و انعقاد؛ سطرهایی که کمتر شناخته شدهاند
آنزیمهای کبدی و بیلیروبین
ALT (که در برگههای قدیمیتر SGPT نوشته میشود) و AST (یا SGOT) آنزیمهاییاند که هنگام آسیب سلول کبد به خون میریزند. در بسیاری از آزمایشگاهها حد بالای طبیعی آنها حدود ۴۰ واحد در لیتر است، اما این عدد بین آزمایشگاهها و بین مردان و زنان فرق میکند. ALP بیشتر با مجاری صفراوی و استخوان ارتباط دارد؛ در کودکان و نوجوانانی که در حال رشدند و در بارداری بهطور طبیعی بالاتر است. بیلیروبین تام معمولاً حدود ۰٫۳ تا ۱٫۲ میلیگرم در دسیلیتر است و بالا رفتنش میتواند با زردی پوست و چشم همراه شود. آلبومین هم پروتئینی است که کبد میسازد و کمبودش در بیماری طولانی کبد یا سوءتغذیه دیده میشود.
افزایش خفیف آنزیمها علتهای زیادی دارد: کبد چرب، برخی داروها و مکملهای گیاهی، ورزش سنگین روز قبل، عفونت ویروسی یا مصرف الکل. خیلی وقتها موقتی است. افزایش چندبرابری یا همراه با زردی، ادرار تیره و درد زیر دندههای راست، بررسی سریع میخواهد.
سدیم، پتاسیم، کلسیم و منیزیم
محدودههای زیر در بسیاری از آزمایشگاهها برای بزرگسالان دیده میشود و هر آزمایشگاه محدودهی خودش را دارد:
- سدیم (Na): معمولاً حدود ۱۳۵ تا ۱۴۵ میلیاکیوالان در لیتر؛ در سالمندان، مصرف داروهای ادرارآور و استفراغ یا اسهال طولانی مهم میشود.
- پتاسیم (K): معمولاً حدود ۳٫۵ تا ۵ میلیاکیوالان در لیتر؛ در بیماری کلیه، برخی داروهای فشار، ضعف عضلانی و تپش قلب مهم است.
- کلسیم (Ca): معمولاً حدود ۸٫۵ تا ۱۰٫۵ میلیگرم در دسیلیتر؛ با بیماری پاراتیروئید و کمبود ویتامین D ارتباط دارد.
- منیزیم (Mg): معمولاً حدود ۱٫۷ تا ۲٫۲ میلیگرم در دسیلیتر؛ در گرفتگی عضله، مصرف طولانی برخی داروهای معده و الکل بررسی میشود.
پتاسیم به نمونهگیری حساس است. اگر هنگام خونگیری مشت زیاد باز و بسته شود، بستن تورنیکه طول بکشد یا نمونه دیر به آزمایشگاه برسد و گلبولها بشکنند (همولیز)، پتاسیم بهطور کاذب بالا گزارش میشود. برای همین پتاسیم بالای بیعلامت معمولاً پیش از هر تصمیمی تکرار میشود. جزئیات نمونهگیری درست را در راهنمای کامل نمونهگیری آزمایش و ناشتایی نوشتهایم.
PT، INR و PTT برای کسانی که رقیقکنندهی خون مصرف میکنند
INR شکل استانداردشدهی PT است تا جواب آزمایشگاههای مختلف قابل مقایسه باشد. در کسی که داروی ضدانعقاد مصرف نمیکند، INR معمولاً نزدیک یک است. در بیماری که وارفارین میخورد، پزشک یک محدودهی هدف تعیین میکند که در بسیاری از بیماریها حدود ۲ تا ۳ است و برای برخی دریچههای مصنوعی قلب بالاتر. INR پایینتر از هدف خطر لخته و سکته را بیشتر میکند و بالاتر از هدف خطر خونریزی را. سبزیجات برگسبز، آنتیبیوتیکها، برخی مسکنها و حتی سرماخوردگی روی آن اثر دارند. PTT بیشتر برای پایش هپارین و بررسی اختلالات انعقادی پیش از جراحی به کار میرود.
نکتهی پزشکی: دوز وارفارین را خودتان بر اساس عدد INR تغییر ندهید. هر بار جواب را همان روز به پزشک یا مرکز پایش انعقاد خود اطلاع دهید و تغییر رژیم غذایی یا داروی تازه را هم بگویید.
آمادگی پیش از آزمایش بیوشیمی و هماتولوژی؛ چکلیست
- برگهی درخواست را شب قبل بخوانید؛ اگر قند ناشتا، GTT یا چربی در آن هست، ناشتا بمانید.
- در ساعتهای ناشتایی فقط آب ساده بنوشید؛ کمآب نمانید.
- شب قبل شام سبک بخورید و از غذای خیلی چرب، شیرینی زیاد و الکل دوری کنید.
- یک روز پیش از آزمایش ورزش خیلی سنگین نکنید؛ روی CK، آنزیمهای کبدی و کراتینین اثر دارد.
- فهرست داروها و مکملها را همراه ببرید؛ هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید.
- اگر باردارید، شیر میدهید یا اخیراً بیمار بودهاید، هنگام پذیرش بگویید.
- جواب آزمایشهای قبلی را ببرید تا پزشک روند را مقایسه کند.
اگر بیمار سالمند یا کمتوان است و رفتن تا آزمایشگاه برایش سخت است، نمونهگیری آزمایش در منزل آذرنجات فعال است؛ برای هماهنگی با خط خدمات در منزل 0914-914-4403 تماس بگیرید. در این خدمت نمونه در خانه گرفته میشود و خود آزمایش در آزمایشگاه انجام میشود.
اشتباههای رایج در آزمایشهای خون
- مقایسهی جواب دو آزمایشگاه بدون توجه به محدودهی مرجع و واحد: مثلاً اوره در یکی و BUN در دیگری.
- ناشتایی بیش از اندازه: ۱۶ ساعت گرسنگی قند و چربی را دقیقتر نمیکند و ممکن است حالتان را بد کند.
- چای یا قهوهی «بدون قند» در زمان ناشتایی: باز هم ناشتایی را میشکند.
- قطع دارو برای «تمیز» شدن جواب: پزشک میخواهد اثر دارو را ببیند، نه بدن بدون دارو.
- شروع قرص آهن یا رژیم سخت فقط با دیدن یک ستاره در برگه.
- تفسیر با هوش مصنوعی یا گروههای اینترنتی بهجای پزشک: این ابزارها سابقه، معاینه و داروهای شما را نمیدانند. دربارهی خواندن برگهی جواب، راهنمای کامل خواندن و دریافت جواب آزمایش را ببینید.
چه وقت نباید منتظر جواب آزمایش ماند؟
آزمایش برای بررسی برنامهریزیشده است، نه برای اورژانس. اگر یکی از این علائم را دارید، منتظر نمونهگیری یا جواب نمانید و با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیکترین اورژانس بیمارستانی بروید:
- درد یا فشار قفسهی سینه، تنگی نفس ناگهانی؛
- خونریزی شدید، استفراغ خونی یا مدفوع سیاه، بهویژه در کسی که وارفارین میخورد؛
- سردرد ناگهانی و شدید، ضعف یک طرف بدن یا کج شدن صورت؛
- گیجی، خوابآلودگی شدید یا تنفس سریع و بوی میوه در بیمار دیابتی؛
- زردی شدید همراه با تب و درد شکم.
برای مشکلات فوریای که به بیمارستان نیاز ندارند، اورژانس شبانهروزی درمانگاه آذرنجات پذیرش حضوری دارد.
هزینهی آزمایش CBC، قند و چربی خون به چه عواملی بستگی دارد؟
«قیمت آزمایش CBC» و «قیمت آزمایش قند و چربی خون» از پرجستوجوترین عبارتهاست. ما عددی اعلام نمیکنیم، چون تعرفهها هر سال تغییر میکند و برای بخش آزمایشگاه آذرنجات هنوز تعیین نشده است. عواملی که هزینه را تعیین میکنند اینهاست:
- تعداد و نوع آزمایشهای برگه؛ آزمایشهای پایه ارزانتر از آزمایشهای تخصصیاند؛
- داشتن یا نداشتن بیمهی پایه و تکمیلی و پذیرش آن در مرکز؛
- دولتی، خصوصی یا خیریه بودن آزمایشگاه بر اساس تعرفهی مصوب سالانه؛
- نمونهگیری حضوری یا نمونهگیری در منزل که هزینهی رفتوآمد کادر را هم دارد.
جمعبندی عملی
برگه را بخوانید، اگر قند یا چربی در آن هست ناشتا بمانید، داروها را قطع نکنید، جوابهای قبلی را همراه ببرید و جواب تازه را فقط با پزشک تفسیر کنید. برای آزمایشهای هورمونی مثل تیروئید، راهنمای کامل آزمایشهای هورمونی و تخصصی را بخوانید. برای نوبت و اطلاع از زمان شروع پذیرش، صفحهی آزمایشهای بیوشیمی و هماتولوژی آذرنجات را ببینید یا با درمانگاه به شمارهی 0914-914-4498 تماس بگیرید.
این خدمت بهزودی در آذرنجات
وضعیت راهاندازی و زمان شروع پذیرش را در صفحهی خدمت ببینید یا تماس بگیرید.
آزمایشهای بیوشیمی و هماتولوژی در آذرنجات
پشتیبانی
24 ساعتهپشتیبانی تلفنی
پشتیبانی آنلاین