آزمایش هورمونی چیست و برای چه انجام میشود؟
هورمونها پیامرسانهای شیمیایی بدناند. غدهی تیروئید در گردن، هیپوفیز در پایهی مغز، غدد فوقکلیه، پاراتیروئیدها، تخمدانها و بیضهها این مواد را در خون میریزند تا سوختوساز، رشد، چرخهی قاعدگی، باروری، فشار خون و پاسخ به استرس تنظیم شود. آزمایش هورمونی مقدار این پیامرسانها را بیشتر در خون، و گاهی در ادرار یا بزاق، اندازه میگیرد.
تفاوت اصلی آزمایش هورمونی با یک آزمایش سادهی قند یا CBC این است که مقدار بسیاری از هورمونها در طول شبانهروز، در روزهای مختلف چرخهی قاعدگی و حتی با استرس و کمخوابی تغییر میکند. یعنی «کِی» نمونه گرفته شود، به اندازهی «کجا» مهم است. بخش آزمایشگاه درمانگاه آذرنجات در تبریز در حال راهاندازی است و هنوز آزمایش هورمونی انجام نمیدهد؛ این راهنما کمک میکند هر جا آزمایش میدهید، زمان و آمادگی را درست رعایت کنید. برای خبر شروع پذیرش، صفحهی آزمایشهای تخصصی و هورمونی در تبریز را ببینید.
آزمایشهای «تخصصی» یعنی چه؟
در زبان آزمایشگاه، «تخصصی» معمولاً به آزمایشهایی گفته میشود که از پنلهای روتین مثل CBC، قند و چربی فراتر میروند: هورمونها، ویتامینها (D و B12)، شاخصهای ذخیرهی آهن مثل فریتین، آنتیبادیهای خودایمنی مثل Anti-TPO، و برخی نشانگرها که متخصص برای پیگیری بیماریها میخواهد. بیشتر آنها روی همان نمونهی خون وریدی انجام میشوند، ولی جوابشان ممکن است یک تا چند روز طول بکشد.
چه کسی به آزمایش هورمونی نیاز دارد؟
آزمایش هورمونی معمولاً وقتی درخواست میشود که علامت یا سؤال مشخصی وجود داشته باشد:
- خستگی طولانی، سرمایی بودن، یبوست و افزایش وزن بیدلیل (احتمال کمکاری تیروئید)؛
- تپش قلب، لرزش دست، گرمایی بودن، کاهش وزن با اشتهای زیاد (احتمال پرکاری تیروئید)؛
- قاعدگی نامنظم یا قطع آن، پرمویی، جوشهای مقاوم، ترشح شیر از پستان؛
- مشکل در باردار شدن پس از حدود یک سال تلاش، یا زودتر برای زنان بالای ۳۵ سال؛
- کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ یا کم شدن تودهی عضلانی در مردان؛
- ریزش مو یا تغییرات پوستی که پزشک به علت هورمونی آن مشکوک است؛
- کوتاهی قد یا رشد کند کودک نسبت به همسالان؛
- پیگیری درمان با داروی تیروئید، داروی هورمونی یا پس از جراحی غده.
یک سناریوی رایج: مرد جوانی که شبها در شیفت کار میکند، از خستگی و کاهش انرژی شکایت دارد و یک روز ساعت چهار بعدازظهر آزمایش تستوسترون میدهد. جواب کمی پایین است و نگران میشود. پزشک توضیح میدهد تستوسترون صبحها بیشترین مقدار را دارد و کمخوابی هم آن را پایین میآورد؛ آزمایش تکراری صبح زود، پس از چند شب خواب کافی، طبیعی برمیگردد. همین مثال نشان میدهد چرا یک جواب هورمونی تنها، بهخصوص اگر در زمان نادرست گرفته شده باشد، برای تشخیص کافی نیست.
انجام فهرست بلندی از آزمایشهای هورمونی بدون علامت و بدون درخواست پزشک، معمولاً کمکی نمیکند و جوابهای مرزی آن فقط نگرانی میسازد. اگر نمیدانید از کجا شروع کنید، ویزیت متخصص داخلی آذرنجات یا ویزیت پزشک عمومی شبانهروزی اولین قدم است.
پیش از آزمایش هورمونی: زمان، ناشتایی، دارو و مکمل
جدول زیر حالت معمول برای آزمایشهای پرتکرار را نشان میدهد. دستور پزشک شما همیشه مقدم است، چون گاهی برای سؤال خاصی زمان دیگری لازم است.
| آزمایش | زمان معمول نمونهگیری | ناشتایی |
|---|---|---|
| TSH و T4 آزاد | هر ساعتی؛ ترجیحاً همیشه در ساعت مشابه | معمولاً لازم نیست |
| FSH، LH و استرادیول | معمولاً روز دوم تا پنجم قاعدگی | معمولاً لازم نیست |
| پروژسترون | معمولاً حدود هفت روز پیش از قاعدگی بعدی | لازم نیست |
| AMH | هر روز از چرخه | لازم نیست |
| پرولاکتین | صبح، چند ساعت پس از بیدار شدن و در حالت استراحت | بسته به دستور آزمایشگاه |
| تستوسترون (مردان) | صبح زود، معمولاً پیش از حدود ساعت ۱۰ | گاهی ناشتا ترجیح داده میشود |
| کورتیزول | معمولاً حدود ساعت ۸ صبح، مگر دستور دیگر | بسته به دستور پزشک |
| ویتامین D و B12 | هر ساعتی | معمولاً لازم نیست |
بیوتین و مکملهای مو و ناخن
بیوتین (ویتامین B7) که در بسیاری از مکملهای مو، پوست و ناخن با دوز بالا وجود دارد، میتواند در روش اندازهگیری بعضی هورمونها، از جمله تیروئید و بتا اچسیجی، اختلال ایجاد کند و جواب را کاذب بالا یا پایین نشان دهد. معمولاً توصیه میشود چند روز پیش از آزمایش، با هماهنگی پزشک، مصرف آن قطع شود.
نکتهی پزشکی: اگر جواب تیروئید با حال شما جور درنمیآید، مثلاً عددها پرکاری نشان میدهند ولی هیچ علامتی ندارید، پیش از هر تصمیم درمانی به پزشک بگویید مکمل بیوتین مصرف میکنید یا نه. این یکی از علتهای شناختهشدهی جواب گمراهکننده است.
آزمایش هورمونی چگونه انجام میشود؟ گامبهگام
- درخواست پزشک: پزشک بر اساس علائم، آزمایشهای لازم و روز یا ساعت مناسب را مینویسد. اگر روز چرخه یا ساعت روی برگه مشخص نشده، همانجا بپرسید.
- هماهنگی زمان: برای آزمایشهای وابسته به چرخه، روز اول خونریزی را «روز یک» حساب کنید. لکهبینی پیش از قاعدگی معمولاً روز یک حساب نمیشود.
- پذیرش و اعلام داروها: در آزمایشگاه، قرصهای ضدبارداری، داروهای هورمونی، قرص تیروئید، کورتون و مکملها را اعلام کنید تا روی برگه ثبت شود.
- استراحت کوتاه: برای پرولاکتین و کورتیزول، چند دقیقه نشستن آرام پیش از خونگیری کمک میکند، چون استرس و فعالیت این هورمونها را بالا میبرد.
- خونگیری وریدی: مثل هر آزمایش خون دیگر، از رگ جلوی آرنج؛ چند دقیقه طول میکشد.
- آماده شدن جواب: برخی هورمونها همان روز و برخی، مثل AMH یا آزمایشهای خاص، چند روز بعد آماده میشوند.
- تفسیر با پزشک: جواب را به همان پزشکی نشان دهید که آزمایش را خواسته، همراه با تاریخ قاعدگی و فهرست داروها.
چکلیست روز آزمایش هورمونی
- تاریخ روز اول آخرین قاعدگی را یادداشت کنید؛
- فهرست داروها، قرصهای ضدبارداری و مکملها را همراه داشته باشید؛
- اگر قرص تیروئید مصرف میکنید، از پزشک بپرسید پیش یا پس از نمونهگیری بخورید؛
- شب قبل خوب بخوابید و از ورزش سنگین صبح آزمایش پرهیز کنید؛
- بیماری حاد اخیر، تب یا استرس شدید را به پزشک بگویید.
آزمایش تیروئید چیست و نرمال آن باید چند باشد؟
آزمایش تیروئید پرتکرارترین آزمایش هورمونی است و از خون انجام میشود، نه ادرار. غدهی تیروئید دو هورمون T4 و T3 میسازد و هیپوفیز با هورمون TSH آن را کنترل میکند؛ مثل ترموستاتی که وقتی خانه سرد است، شوفاژ را روشنتر میکند. اگر تیروئید کم کار کند، هیپوفیز TSH بیشتری میفرستد تا آن را به کار وادارد. برای همین در کمکاری تیروئید، TSH بالا میرود و در پرکاری پایین میآید؛ نکتهای که بسیاری را هنگام خواندن جواب گیج میکند.
آزمایش تیروئید برای چه کسانی معمولاً معقول است؟ کسانی که علامت دارند، زنانی که قصد بارداری دارند یا باردارند و سابقهی بیماری تیروئید یا آنتیبادی مثبت داشتهاند، افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ یا سایر بیماریهای خودایمنی، کسانی که سابقهی پرتودرمانی گردن دارند، و بیمارانی که داروهایی مثل لیتیوم یا آمیودارون مصرف میکنند. تصمیم نهایی دربارهی غربالگری با پزشک است.
اسم آزمایشهای تیروئید و کاربرد هر کدام
| آزمایش | کاربرد | محدودهی رایج بزرگسالان (معمولاً) |
|---|---|---|
| TSH | اولین و حساسترین آزمایش غربالگری تیروئید | حدود ۰٫۴ تا ۴ تا ۴٫۵ میلیواحد در لیتر |
| T4 آزاد (FT4) | مقدار هورمون فعال؛ تأیید کمکاری یا پرکاری | حدود ۰٫۸ تا ۱٫۸ نانوگرم در دسیلیتر (در برخی آزمایشگاهها با واحد پیکومول در لیتر) |
| T3 یا T3 آزاد | بیشتر در بررسی پرکاری تیروئید | بسته به روش، متفاوت |
| Anti-TPO | آنتیبادی خودایمنی؛ علت کمکاری (هاشیموتو) | منفی یا کمتر از حد برش آزمایشگاه |
| TRAb | آنتیبادی در بیماری گریوز (پرکاری) | منفی |
| تیروگلوبولین و کلسیتونین | پیگیری برخی سرطانهای تیروئید پس از درمان، به درخواست متخصص | بسته به شرایط بیمار |
این اعداد فقط برای آشنایی است. واحدها و محدودهها در آزمایشگاههای مختلف فرق دارد و برای بارداری، سالمندان و کودکان محدودهی جداگانه به کار میرود. ملاک، محدودهی چاپشده روی برگهی خودتان و نظر پزشک است.
آزمایش تیروئید کمکار و پرکار: جواب چه شکلی دارد؟
در کمکاری تیروئید، تصویر معمول این است: TSH بالا و T4 آزاد پایین. فرد ممکن است خستگی، خوابآلودگی، سرمایی بودن، خشکی پوست، ریزش مو، یبوست، افزایش وزن، قاعدگی سنگین یا افسردگی خفیف داشته باشد. در ایران، شایعترین علت کمکاری در بزرگسالان التهاب خودایمنی تیروئید (هاشیموتو) است که Anti-TPO مثبت آن را نشان میدهد.
در پرکاری تیروئید، تصویر برعکس است: TSH بسیار پایین و T4 آزاد یا T3 بالا. تپش قلب، لرزش دست، بیقراری، بیخوابی، تعریق، کاهش وزن با اشتهای خوب و گاهی برجستگی چشمها دیده میشود. علتهای رایج آن بیماری گریوز، ندولهای پرکار و التهاب موقت تیروئید است. تشخیص علت پرکاری مهم است، چون درمان اینها یکسان نیست و گاهی اسکن یا آزمایش آنتیبادی لازم میشود.
چند حالت تصویر را پیچیده میکنند: مصرف بیوتین، بیماری حاد شدید، برخی داروها مثل آمیودارون و لیتیوم، و بارداری. پس دو عدد را کنار هم بخوانید، نه جدا.
آزمایش تیروئید پنهان چیست؟
«تیروئید پنهان» اصطلاح عامیانه برای کمکاری تحت بالینی است؛ یعنی TSH کمی بالاتر از محدوده است ولی T4 آزاد هنوز طبیعی است و فرد ممکن است علامت روشنی نداشته باشد. آزمایش جداگانهای به نام «تیروئید پنهان» وجود ندارد؛ همان TSH و T4 آزاد، و گاهی Anti-TPO، این حالت را نشان میدهد. همهی موارد درمان دارویی نمیخواهند. پزشک بر اساس مقدار TSH، سن، علائم، مثبت بودن آنتیبادی و برنامهی بارداری تصمیم میگیرد و معمولاً آزمایش را پس از چند هفته تکرار میکند، چون TSH گاهی بعد از یک بیماری حاد موقتاً بالا میرود.
آزمایش کامل تیروئید یا تکمیلی شامل چیست؟
وقتی میگویند «آزمایش کامل» یا «تکمیلی» تیروئید، معمولاً منظور TSH همراه با T4 آزاد، T3 و آنتیبادیهاست. ولی همیشه لازم نیست همه با هم انجام شوند. در بسیاری از موارد، پزشک با TSH شروع میکند و اگر غیرطبیعی بود، آزمایشهای بعدی را اضافه میکند. این روش هم منطقیتر است و هم هزینهی کمتری دارد.
آزمایش تیروئید در روز آزمایش: قرص را بخوریم یا نه؟
اگر لووتیروکسین مصرف میکنید، بسیاری از پزشکان ترجیح میدهند نمونه پیش از قرص همان روز گرفته شود و قرص بعد از خونگیری خورده شود، تا جوابها در نوبتهای مختلف قابل مقایسه باشند. قرص را بیدلیل قطع نکنید و دستور مشخص را از پزشک خودتان بگیرید. تغییر دوز معمولاً حدود شش تا هشت هفته بعد با آزمایش تازه ارزیابی میشود، چون TSH دیر به تغییر دوز واکنش نشان میدهد. آزمایش تیروئید معمولاً ناشتایی نمیخواهد و در زمان قاعدگی هم قابل انجام است.
آزمایش تیروئید در بارداری
در بارداری، هورمون بارداری (hCG) روی تیروئید اثر میگذارد و نیاز بدن به هورمون تیروئید بیشتر میشود. برای همین محدودهی TSH در هر سهماهه فرق دارد و معمولاً در سهماههی اول حد بالای پایینتری در نظر گرفته میشود. زنانی که پیش از بارداری قرص تیروئید میخورند، بهمحض مثبت شدن آزمایش بارداری باید با پزشکشان تماس بگیرند، چون اغلب تنظیم دوز لازم است. پیگیری تیروئید در بارداری معمولاً همراه مراقبتهای دوران بارداری انجام میشود؛ خدمات زنان و مامایی آذرنجات در این مسیر کنار شماست.
آزمایش تیروئید نوزاد چیست؟
در ایران غربالگری کمکاری مادرزادی تیروئید بخشی از برنامهی کشوری است و معمولاً در روزهای سوم تا پنجم پس از تولد، با چند قطره خون از پاشنهی پای نوزاد، در مراکز بهداشت تعیینشده انجام میشود. کمکاری مادرزادی تیروئید اگر زود پیدا و درمان شود، از آسیب به رشد مغز پیشگیری میکند. اگر برای نوزادتان فراخوان دوباره دادند، دلیل بر بیماری قطعی نیست؛ ولی آن را جدی بگیرید و در زمان گفتهشده مراجعه کنید.
آزمایش FNA تیروئید و آزمایش سرطان تیروئید
FNA آزمایش خون نیست؛ نمونهبرداری با سوزن بسیار ظریف از ندول تیروئید است که معمولاً با راهنمایی سونوگرافی و توسط پزشک متخصص انجام میشود و سلولهای آن زیر میکروسکوپ بررسی میشوند. آزمایش خونی وجود ندارد که بهتنهایی سرطان تیروئید را تشخیص دهد؛ TSH و سونوگرافی مسیر را مشخص میکنند و FNA برای ندولهایی که ویژگی مشکوک دارند انجام میشود. تیروگلوبولین و کلسیتونین بیشتر برای پیگیری پس از درمان کاربرد دارند، نه غربالگری عموم مردم.
نکتهی پزشکی: بیشتر ندولهای تیروئید خوشخیماند. اگر تودهی گردن بهسرعت بزرگ میشود، صدا گرفته و برنمیگردد یا بلع و تنفس سخت شده، منتظر نوبتهای طولانی نمانید و زودتر پزشک را ببینید.
آزمایش هورمونی زنان: روز چندم پریود و هر هورمون برای چیست؟
پرتکرارترین سؤال زنان دربارهی آزمایش هورمون این است: «روز چندم پریود بدهم؟» جواب به این بستگی دارد که پزشک دنبال چه چیزی است. مقدار هورمونهای جنسی در طول چرخه بالا و پایین میرود؛ عددی که روز سوم طبیعی است، ممکن است روز چهاردهم غیرطبیعی به نظر برسد. برای همین آزمایشی که در روز اشتباه داده شود، گاهی باید تکرار شود.
| هورمون | برای چه بررسی میشود | زمان معمول در چرخه |
|---|---|---|
| FSH و LH | عملکرد تخمدان، ذخیرهی تخمدان، سندرم تخمدان پلیکیستیک، نزدیک شدن به یائسگی | معمولاً روز دوم تا پنجم قاعدگی |
| استرادیول (E2) | همراه FSH برای تفسیر درست آن | معمولاً روز دوم تا پنجم |
| پروژسترون | بررسی اینکه تخمکگذاری رخ داده یا نه | معمولاً حدود هفت روز پیش از قاعدگی بعدی؛ در چرخهی ۲۸ روزه حدود روز ۲۱ |
| AMH | تخمین ذخیرهی تخمدان | هر روز از چرخه |
| پرولاکتین | قاعدگی نامنظم، ترشح شیر، ناباروری | معمولاً هر روز، صبح و در حالت استراحت |
| تستوسترون، DHEA-S و 17-OHP | پرمویی، جوش، تخمدان پلیکیستیک | معمولاً روزهای ابتدایی چرخه، طبق دستور پزشک |
اگر چرخهی شما نامنظم است یا اصلاً قاعده نمیشوید، پزشک ممکن است زمان دیگری تعیین کند یا ابتدا آزمایش بارداری بخواهد. برای پروژسترون در چرخههای نامنظم، گاهی چند نوبت آزمایش لازم است. برخی کاربران در انجمنهای اینترنتی روز دوم، چهارم یا پنجم را با هم مقایسه میکنند؛ در عمل، فاصلهی روز دوم تا پنجم برای FSH و LH معمولاً قابل قبول است و مهمتر این است که روز دقیق را روی برگه ثبت کنید.
آزمایش هورمون FSH و LH چیست؟
FSH و LH را هیپوفیز میسازد تا تخمدان را به رشد فولیکول و تخمکگذاری وادارد. وقتی ذخیرهی تخمدان کم میشود، هیپوفیز FSH بیشتری میفرستد؛ برای همین FSH بالای روز سوم ممکن است نشانهی کاهش ذخیره یا نزدیک شدن به یائسگی باشد. نسبت بالای LH به FSH گاهی در تخمدان پلیکیستیک دیده میشود، ولی تشخیص این سندرم با آزمایش تنها نیست و به علائم و سونوگرافی هم نیاز دارد.
AMH: عددی که زیاد بد فهمیده میشود
AMH تخمین میزند چه تعداد فولیکول در تخمدان باقی مانده است و با افزایش سن بهطور طبیعی پایین میآید. AMH پایین به معنای ناتوانی در بارداری طبیعی نیست و AMH بالا هم به معنای باروری حتمی نیست؛ کیفیت تخمک را نشان نمیدهد. کاربرد اصلی آن در برنامهریزی درمانهای ناباروری است و تفسیرش با متخصص زنان یا ناباروری است.
آزمایش هورمون پرولاکتین چیست؟
پرولاکتین هورمون تولید شیر است. بالا بودن آن در غیر بارداری و شیردهی میتواند قاعدگی را نامنظم کند، ترشح شیر از پستان ایجاد کند و در مردان میل جنسی را کم کند. ولی استرس خونگیری، ورزش، تحریک پستان، خواب ناکافی و برخی داروها مثل داروهای ضدتهوع و برخی داروهای اعصاب هم آن را بالا میبرند. در بیشتر آزمایشگاهها مقدار طبیعی برای زنان غیرباردار معمولاً کمتر از حدود ۲۵ نانوگرم در میلیلیتر است، با تفاوت بین روشها. افزایش خفیف معمولاً با آزمایش تکراری در شرایط آرام بررسی میشود و گاهی آزمایش «ماکروپرولاکتین» نشان میدهد عدد بالا اهمیت بالینی ندارد.
آزمایش بارداری خون (بتا اچسیجی): کی جواب میدهد؟
بتا اچسیجی هورمونی است که پس از لانهگزینی جنین ساخته میشود. آزمایش خون معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۲ روز پس از لقاح میتواند آن را نشان دهد؛ یعنی معمولاً چند روز زودتر از تست ادراری خانگی. بیشتر آزمایشگاهها عدد کمتر از ۵ را منفی و بالاتر از حدود ۲۵ را مثبت گزارش میکنند و بین این دو را مرزی میدانند که تکرار میخواهد. در اوایل بارداری طبیعی، این عدد معمولاً هر دو تا سه روز تقریباً دو برابر میشود؛ ولی روند را پزشک تفسیر میکند و سونوگرافی محل بارداری را نشان میدهد. آزمایش بتا معمولاً ناشتایی نمیخواهد.
نکتهی پزشکی: بتا مثبت همراه با درد شدید یکطرفهی شکم، خونریزی، سرگیجه یا درد شانه ممکن است نشانهی بارداری خارج از رحم باشد. این وضعیت اورژانسی است؛ با ۱۱۵ تماس بگیرید یا فوراً به نزدیکترین اورژانس بیمارستانی بروید.
آزمایش هورمونی مردان چیست؟
آزمایش هورمونی مردان معمولاً با تستوسترون تام صبحگاهی شروع میشود. تستوسترون صبح زود بیشترین مقدار را دارد و در طول روز کم میشود؛ کمخوابی، بیماری حاد، چاقی و برخی داروها هم آن را پایین میآورند. در بسیاری از آزمایشگاهها محدودهی بزرگسالان معمولاً حدود ۳۰۰ تا ۱۰۰۰ نانوگرم در دسیلیتر است، ولی واحد و حد پایین در آزمایشگاهها فرق دارد. تشخیص کمبود تستوسترون معمولاً به دو آزمایش صبحگاهی پایین در کنار علائم نیاز دارد. اگر جواب پایین باشد، پزشک ممکن است LH، FSH، پرولاکتین و گاهی SHBG را هم بخواهد تا بفهمد مشکل از بیضه است یا از هیپوفیز. مصرف خودسرانهی تستوسترون یا داروهای بدنسازی، تولید طبیعی هورمون و باروری را مختل میکند.
ویتامین D، ویتامین B12 و فریتین: آزمایشهای تخصصی پرتکرار
این سه آزمایش هورمون نیستند، ولی معمولاً کنار آزمایشهای تخصصی درخواست میشوند و در خستگی، ریزش مو، بیحسی دست و پا و درد استخوان کاربرد دارند.
- ویتامین D (25-OH): سطح کمتر از حدود ۲۰ نانوگرم در میلیلیتر معمولاً کمبود تلقی میشود. دربارهی محدودهی ۲۰ تا ۳۰ بین راهنماهای علمی اختلاف نظر هست. سطحهای خیلی بالا، معمولاً بیش از ۱۰۰، میتواند نشانهی مصرف بیش از حد مکمل باشد و خطرناک است. در زمستانهای ابری تبریز و برای کسانی که کمتر بیرون میروند، کمبود شایعتر است.
- ویتامین B12: مقدار کمتر از حدود ۲۰۰ پیکوگرم در میلیلیتر معمولاً پایین است و محدودهی ۲۰۰ تا ۳۰۰ مرزی به حساب میآید که گاهی آزمایش تکمیلی میخواهد. گیاهخواران، سالمندان و مصرفکنندگان طولانیمدت متفورمین یا داروهای ضداسید بیشتر در معرض کمبودند.
- فریتین: ذخیرهی آهن بدن را نشان میدهد. در بزرگسالان، فریتین کمتر از حدود ۳۰ نانوگرم در میلیلیتر معمولاً به کمبود ذخیرهی آهن اشاره دارد. التهاب و عفونت فریتین را بالا میبرند، پس فریتین طبیعی در فرد بیمار همیشه به معنای آهن کافی نیست.
مکملهای ویتامین D و آهن را بدون آزمایش و نظر پزشک با دوز بالا مصرف نکنید؛ هر دو در مصرف بیش از حد عارضه دارند.
کورتیزول، پاراتیروئید و هورمون رشد: آزمایشهایی که متخصص میخواهد
آزمایش هورمون کورتیزول چیست؟
کورتیزول را غدهی فوقکلیه میسازد و در تنظیم قند، فشار خون و پاسخ به استرس نقش دارد. مقدار آن صبح زود بیشترین و نیمهشب کمترین است؛ پس عدد کورتیزول بدون ساعت نمونهگیری معنایی ندارد. معمولاً آزمایش حدود ساعت ۸ صبح انجام میشود. اگر پزشک به نارسایی فوقکلیه مشکوک باشد، کورتیزول پایین صبحگاهی نشانهی مهمی است و ممکن است آزمایش تحریکی لازم شود. اگر به افزایش کورتیزول (سندرم کوشینگ) مشکوک باشد، آزمایشهایی مثل کورتیزول بزاق آخر شب، کورتیزول ادرار ۲۴ ساعته یا آزمایش سرکوب با دگزامتازون به کار میرود. محدودهی طبیعی کورتیزول به روش اندازهگیری بستگی زیادی دارد.
مصرف کورتون به هر شکلی، حتی قرص، تزریق، پماد پوستی قوی یا اسپری استنشاقی، روی جواب اثر میگذارد و باید به پزشک گفته شود. قرصهای ضدبارداری هم کورتیزول تام را بالاتر نشان میدهند.
آزمایش هورمون پاراتیروئید (PTH) چیست؟
چهار غدهی کوچک پاراتیروئید پشت تیروئید، با هورمون PTH مقدار کلسیم خون را تنظیم میکنند. PTH تقریباً همیشه همراه کلسیم و ویتامین D و گاهی فسفر و کراتینین تفسیر میشود. کلسیم بالا با PTH بالا ممکن است نشانهی پرکاری پاراتیروئید باشد که گاهی با سنگ کلیه، پوکی استخوان یا خستگی خود را نشان میدهد. PTH بالا با کلسیم طبیعی یا پایین هم اغلب واکنشی است، مثلاً در کمبود ویتامین D یا بیماری کلیه. محدودهی PTH در بسیاری از آزمایشگاهها حدوداً ۱۵ تا ۶۵ پیکوگرم در میلیلیتر است، ولی روشها متفاوتاند.
آزمایش هورمون رشد در کودکان چیست و عارضه دارد؟
هورمون رشد بهصورت ضربانی و بیشتر در خواب ترشح میشود؛ برای همین یک نمونهی تصادفی در طول روز تقریباً هیچوقت برای تشخیص کمبود کافی نیست. پزشک معمولاً ابتدا رشد کودک را روی نمودار رشد دنبال میکند، سن استخوانی را با عکس دست بررسی میکند و آزمایش IGF-1 را، که بازتاب پایدارتری از هورمون رشد است، میخواهد. اگر شک باقی بماند، فوقتخصص غدد کودکان «آزمایش تحریکی» درخواست میکند: دارویی داده میشود و در چند نوبت طی چند ساعت خون گرفته میشود.
آزمایش تحریکی ممکن است عوارض گذرایی مثل تهوع، سرگیجه، خوابآلودگی، افت فشار یا افت قند داشته باشد؛ برای همین در مرکزی انجام میشود که کودک در تمام مدت زیر نظر کادر درمان باشد. پیش از آن، دستور ناشتایی و داروها را دقیق رعایت کنید.
اشتباههای رایج در آزمایشهای هورمونی
یک سناریوی واقعینما: خانمی که چند ماه است برای ریزش مو مکمل پوست و مو میخورد، آزمایش تیروئید میدهد و جواب، پرکاری نشان میدهد. او بدون تپش قلب و کاهش وزن، نگران و سردرگم است. پزشک دربارهی مکملها میپرسد، متوجه دوز بالای بیوتین میشود و پس از چند روز قطع آن، آزمایش را تکرار میکند؛ جواب طبیعی است. بیشتر خطاهای آزمایش هورمونی از همین جنساند:
- آزمایش در روز یا ساعت نادرست: FSH در نیمهی چرخه، پروژسترون در روز سوم یا تستوسترون بعدازظهر، جوابی میدهد که قابل تفسیر نیست.
- پنهان کردن مکملها: بیوتین، مکملهای گیاهی «تقویت هورمون» و پودرهای بدنسازی میتوانند جواب را تغییر دهند.
- شروع دارو بر اساس یک عدد: یک TSH کمی بالا یا پرولاکتین کمی بالا معمولاً اول تکرار میشود.
- درخواست «همهی هورمونها» بدون علامت: هزینه بالا میرود و احتمال پیدا شدن عدد مرزی بیاهمیت بیشتر میشود.
- مقایسهی جواب دو آزمایشگاه بدون توجه به واحد: T4 آزاد در یک آزمایشگاه با نانوگرم در دسیلیتر و در دیگری با پیکومول در لیتر گزارش میشود.
- تغییر دوز قرص تیروئید پس از دو هفته: TSH دیر واکنش نشان میدهد و معمولاً شش تا هشت هفته لازم است.
- قطع خودسرانهی قرص ضدبارداری یا داروی هورمونی برای «جواب واقعی»: فقط با دستور پزشک.
چه وقت نباید منتظر آزمایش یا جواب ماند؟
بیشتر مشکلات هورمونی تدریجیاند، ولی چند وضعیت فوری است. در این حالتها منتظر نوبت آزمایشگاه نمانید و با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیکترین اورژانس بیمارستانی بروید:
- تپش قلب بسیار تند، تب بالا، بیقراری شدید یا گیجی در فردی با پرکاری تیروئید؛
- ضعف شدید، استفراغ مکرر، درد شکم و افت فشار در کسی که کورتون مصرف میکرده و ناگهان قطع کرده؛
- خوابآلودگی شدید، سرمای بدن و کندی تنفس در سالمند مبتلا به کمکاری تیروئید درماننشده؛
- بتا مثبت با درد شدید یکطرفهی شکم، خونریزی یا غش؛
- سردرد ناگهانی و شدید همراه با اختلال دید.
برای وضعیتهایی که فوریاند ولی تهدیدکنندهی حیات به نظر نمیرسند، اورژانس شبانهروزی آذرنجات فعال است و پزشک پس از معاینه دربارهی ارجاع تصمیم میگیرد.
هزینهی آزمایش هورمونی و تیروئید به چه عواملی بستگی دارد؟
قیمت هر آزمایش هورمونی بر اساس تعرفهی مصوب سالانه تعیین میشود و معمولاً از آزمایشهای روتین بیشتر است. عاملهای اصلی:
- تعداد هورمونها؛ TSH تنها با پنل کامل تیروئید و آنتیبادیها هزینهی متفاوتی دارد؛
- داشتن نسخهی الکترونیک پزشک و پوشش بیمهی پایه مثل تأمین اجتماعی، سلامت یا روستایی، و بیمهی تکمیلی؛
- آزاد بودن آزمایش بدون نسخه؛
- آزمایشهای خاص مثل AMH، آزمایشهای تحریکی یا ادرار ۲۴ ساعته؛
- نمونهگیری در منزل، که هزینهی رفتوآمد نمونهگیر را دارد.
با برگهی درخواست، هزینه را پیش از نمونهگیری از آزمایشگاه بپرسید و بخواهید آزمایشهای زیر پوشش بیمه را مشخص کند.
جمعبندی عملی
در آزمایشهای هورمونی، زمان نمونهگیری، داروها و مکملها به اندازهی خود آزمایش مهماند. آزمایشی را بدهید که پزشک برای سؤال مشخصی خواسته، روز چرخه و ساعت را رعایت کنید، فهرست داروها را اعلام کنید و جواب را فقط با پزشک تفسیر کنید. برای اطلاع از زمان شروع پذیرش این آزمایشها در آذرنجات، صفحهی آزمایشهای تخصصی و هورمونی در تبریز را دنبال کنید. اگر آزمایشهای روتین هم دارید، راهنمای کامل آزمایش خون و ادرار و راهنمای آزمایشهای بیوشیمی و هماتولوژی را بخوانید. برای کسی که بیرون رفتن برایش سخت است، نمونهگیری آزمایش در منزل آذرنجات فعال است (خط خدمات در منزل: 0914-914-4403).
این خدمت بهزودی در آذرنجات
وضعیت راهاندازی و زمان شروع پذیرش را در صفحهی خدمت ببینید یا تماس بگیرید.
آزمایشهای تخصصی و هورمونی در آذرنجات
پشتیبانی
24 ساعتهپشتیبانی تلفنی
پشتیبانی آنلاین