بانک اطلاعات درمانگاه آذرنجات بخش آزمایشگاه پزشکی

راهنمای کامل آزمایش هورمونی و تیروئید

آزمایش هورمونی مقدار هورمون‌هایی مثل TSH، T4، FSH، LH، پرولاکتین، تستوسترون و کورتیزول را در خون می‌سنجد. در بیشتر آن‌ها زمان نمونه‌گیری (ساعت روز یا روز چرخه‌ی قاعدگی) مهم‌تر از ناشتایی است و برخی مکمل‌ها مثل بیوتین جواب را تغییر می‌دهند. محدوده‌ها در هر آزمایشگاه فرق دارد و تفسیر فقط با پزشک است.

  • ۱۳ گام
  • ۱۸ دقیقه مطالعه
  • تیم درمانی آذرنجات · بازبینی ۲۰ آبان ۱۴۰۵

این راهنما آموزشی است. خدمت «آزمایش‌های تخصصی و هورمونی» در آذرنجات در حال راه‌اندازی است و هنوز پذیرش ندارد؛ برای اطلاع از زمان شروع با درمانگاه تماس بگیرید.

آزمایش هورمونی چیست و برای چه انجام می‌شود؟

هورمون‌ها پیام‌رسان‌های شیمیایی بدن‌اند. غده‌ی تیروئید در گردن، هیپوفیز در پایه‌ی مغز، غدد فوق‌کلیه، پاراتیروئیدها، تخمدان‌ها و بیضه‌ها این مواد را در خون می‌ریزند تا سوخت‌وساز، رشد، چرخه‌ی قاعدگی، باروری، فشار خون و پاسخ به استرس تنظیم شود. آزمایش هورمونی مقدار این پیام‌رسان‌ها را بیشتر در خون، و گاهی در ادرار یا بزاق، اندازه می‌گیرد.

تفاوت اصلی آزمایش هورمونی با یک آزمایش ساده‌ی قند یا CBC این است که مقدار بسیاری از هورمون‌ها در طول شبانه‌روز، در روزهای مختلف چرخه‌ی قاعدگی و حتی با استرس و کم‌خوابی تغییر می‌کند. یعنی «کِی» نمونه گرفته شود، به اندازه‌ی «کجا» مهم است. بخش آزمایشگاه درمانگاه آذرنجات در تبریز در حال راه‌اندازی است و هنوز آزمایش هورمونی انجام نمی‌دهد؛ این راهنما کمک می‌کند هر جا آزمایش می‌دهید، زمان و آمادگی را درست رعایت کنید. برای خبر شروع پذیرش، صفحه‌ی آزمایش‌های تخصصی و هورمونی در تبریز را ببینید.

آزمایش‌های «تخصصی» یعنی چه؟

در زبان آزمایشگاه، «تخصصی» معمولاً به آزمایش‌هایی گفته می‌شود که از پنل‌های روتین مثل CBC، قند و چربی فراتر می‌روند: هورمون‌ها، ویتامین‌ها (D و B12)، شاخص‌های ذخیره‌ی آهن مثل فریتین، آنتی‌بادی‌های خودایمنی مثل Anti-TPO، و برخی نشانگرها که متخصص برای پیگیری بیماری‌ها می‌خواهد. بیشتر آن‌ها روی همان نمونه‌ی خون وریدی انجام می‌شوند، ولی جوابشان ممکن است یک تا چند روز طول بکشد.

این خدمت به‌زودی در آذرنجات

وضعیت راه‌اندازی و زمان شروع پذیرش را در صفحه‌ی خدمت ببینید یا تماس بگیرید.

آزمایش‌های تخصصی و هورمونی در آذرنجات

پرسش‌های متداول درباره‌ی آزمایش‌های تخصصی و هورمونی

برای آزمایش تیروئید ناشتا باشم؟

آزمایش TSH و T4 آزاد معمولاً ناشتایی نمی‌خواهد، ولی اگر پزشک هم‌زمان قند یا چربی خون نوشته، باید ناشتا باشید. اگر قرص تیروئید می‌خورید، از پزشک بپرسید آن را پیش یا پس از نمونه‌گیری مصرف کنید. مصرف مکمل‌های حاوی بیوتین با دوز بالا را هم به پزشک بگویید، چون ممکن است جواب را تغییر دهند و تصویر پرکاری یا کم‌کاری کاذب بسازند.

چرا برخی آزمایش‌های هورمونی زنان در روز خاصی از چرخه انجام می‌شود؟

مقدار هورمون‌هایی مثل FSH، LH، استرادیول و پروژسترون در طول چرخه‌ی قاعدگی تغییر زیادی می‌کند. برای اینکه جواب قابل تفسیر باشد، پزشک روز مشخصی را تعیین می‌کند؛ مثلاً FSH و LH معمولاً روز دوم تا پنجم و پروژسترون معمولاً حدود هفت روز پیش از قاعدگی بعدی. روز اول قاعدگی را یادداشت کنید و دقیقاً طبق دستور پزشک آزمایش بدهید.

جواب مثبت بتا اچ‌سی‌جی یعنی حتماً باردارم؟

آزمایش بتا اچ‌سی‌جی خون روش دقیقی برای تشخیص بارداری است، اما تفسیر آن، به‌ویژه وقتی عدد مرزی است، با پزشک است. گاهی تکرار آزمایش پس از ۴۸ ساعت برای بررسی روند لازم می‌شود و سونوگرافی محل و وضعیت بارداری را مشخص می‌کند. اگر درد شدید یک‌طرفه‌ی شکم یا خونریزی دارید، با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستانی بروید.

جواب هورمونم کمی غیرطبیعی است؛ باید دارو شروع کنم؟

نه بدون نظر پزشک. جواب هورمونی تحت تأثیر ساعت نمونه‌گیری، استرس، بیماری اخیر و داروها قرار می‌گیرد و گاهی با تکرار آزمایش طبیعی می‌شود. پزشک جواب را در کنار علائم و معاینه بررسی می‌کند و در صورت نیاز آزمایش تکمیلی یا ارجاع به متخصص غدد را توصیه می‌کند. مصرف خودسرانه‌ی داروی هورمونی می‌تواند آسیب‌زا باشد.

آزمایش تیروئید نرمال باید چند باشد؟

در بسیاری از آزمایشگاه‌ها، TSH بزرگسالان معمولاً حدود ۰٫۴ تا ۴ یا ۴٫۵ میلی‌واحد در لیتر و T4 آزاد حدود ۰٫۸ تا ۱٫۸ نانوگرم در دسی‌لیتر طبیعی است. این محدوده‌ها در آزمایشگاه‌ها، سالمندان، کودکان و هر سه‌ماهه‌ی بارداری فرق دارد و واحدها هم ممکن است متفاوت باشد. محدوده‌ی چاپ‌شده روی برگه‌ی خودتان ملاک است و تفسیر با پزشک است.

آزمایش تیروئید خون است یا ادرار؟

آزمایش تیروئید از خون انجام می‌شود. نمونه‌ی خون از رگ جلوی آرنج گرفته می‌شود و TSH، T4 آزاد و در صورت نیاز T3 و آنتی‌بادی‌ها روی همان نمونه سنجیده می‌شوند. در نوزادان، غربالگری تیروئید با چند قطره خون از پاشنه‌ی پا انجام می‌شود. آزمایش ادرار برای تشخیص بیماری تیروئید کاربرد معمول ندارد.

تیروئید پنهان چیست و درمان می‌خواهد؟

تیروئید پنهان اصطلاح رایج برای کم‌کاری تحت بالینی است: TSH کمی بالاتر از محدوده، ولی T4 آزاد طبیعی. همه‌ی موارد دارو نمی‌خواهند. پزشک بر اساس مقدار TSH، سن، علائم، مثبت بودن Anti-TPO و برنامه‌ی بارداری تصمیم می‌گیرد و معمولاً آزمایش را پس از چند هفته تکرار می‌کند، چون TSH گاهی بعد از یک بیماری حاد موقتاً بالا می‌رود.

آزمایش تیروئید را در زمان قاعدگی می‌شود داد؟

بله. آزمایش‌های تیروئید به روز چرخه‌ی قاعدگی وابسته نیستند و در دوران قاعدگی هم قابل انجام‌اند. فقط اگر پزشک هم‌زمان هورمون‌های زنان مثل FSH و LH را نوشته، روز آزمایش را طبق دستور او تنظیم کنید تا همه‌ی آزمایش‌ها با یک نمونه‌گیری انجام شوند. قرص‌های ضدبارداری روی T4 تام اثر دارند؛ آن‌ها را به پزشک اعلام کنید.

آزمایش تیروئید در بارداری چه تفاوتی دارد؟

در بارداری نیاز بدن به هورمون تیروئید بیشتر می‌شود و محدوده‌ی طبیعی TSH در هر سه‌ماهه فرق دارد؛ معمولاً در سه‌ماهه‌ی اول حد بالای پایین‌تری در نظر گرفته می‌شود. زنانی که پیش از بارداری قرص تیروئید می‌خورند، به‌محض مثبت شدن آزمایش بارداری با پزشک تماس بگیرند، چون اغلب تنظیم دوز لازم است. پیگیری با پزشک زنان یا متخصص داخلی انجام می‌شود.

آزمایش تیروئید نوزاد کی و کجا انجام می‌شود؟

در ایران غربالگری کم‌کاری مادرزادی تیروئید بخشی از برنامه‌ی کشوری است و معمولاً در روزهای سوم تا پنجم پس از تولد، با چند قطره خون از پاشنه‌ی پا، در مراکز بهداشت تعیین‌شده انجام می‌شود. اگر نوزاد برای آزمایش دوباره فراخوانده شد، به معنای بیماری قطعی نیست، ولی باید در زمان گفته‌شده مراجعه کنید تا در صورت نیاز درمان زود شروع شود.

آزمایش هورمون FSH و LH چیست؟

FSH و LH هورمون‌هایی‌اند که هیپوفیز برای تحریک تخمدان و بیضه می‌سازد. در زنان، معمولاً روز دوم تا پنجم قاعدگی برای بررسی ذخیره‌ی تخمدان، تخمدان پلی‌کیستیک، قاعدگی نامنظم و نزدیک شدن به یائسگی سنجیده می‌شوند. در مردان، برای فهم علت کمبود تستوسترون یا مشکلات باروری کاربرد دارند. تفسیر آن‌ها همراه استرادیول و علائم، با پزشک است.

آزمایش هورمون پرولاکتین چیست و چرا بالا می‌رود؟

پرولاکتین هورمون تولید شیر است و بالا بودن آن در غیر بارداری می‌تواند قاعدگی را نامنظم کند یا ترشح شیر ایجاد کند. استرس خون‌گیری، ورزش، تحریک پستان، کم‌خوابی و برخی داروها هم آن را بالا می‌برند. بهتر است نمونه صبح، چند ساعت پس از بیدار شدن و پس از استراحت کوتاه گرفته شود. افزایش خفیف معمولاً ابتدا با آزمایش تکراری بررسی می‌شود.

آزمایش هورمونی مردان شامل چیست؟

معمولاً با تستوسترون تام صبحگاهی شروع می‌شود، چون این هورمون صبح زود بیشترین مقدار را دارد. اگر پایین باشد، پزشک آزمایش را تکرار می‌کند و ممکن است LH، FSH، پرولاکتین و SHBG را هم بخواهد تا علت مشخص شود. کم‌خوابی، بیماری حاد و چاقی تستوسترون را پایین می‌آورند. مصرف خودسرانه‌ی تستوسترون یا داروهای بدنسازی تولید طبیعی هورمون و باروری را مختل می‌کند.

آزمایش هورمون کورتیزول چه زمانی انجام می‌شود؟

کورتیزول صبح زود بیشترین و نیمه‌شب کمترین مقدار را دارد؛ برای همین معمولاً حدود ساعت ۸ صبح سنجیده می‌شود، مگر پزشک دستور دیگری بدهد. برای بررسی افزایش کورتیزول، آزمایش‌هایی مثل کورتیزول بزاق آخر شب یا ادرار ۲۴ ساعته به کار می‌رود. مصرف هر نوع کورتون، حتی پماد یا اسپری، و قرص ضدبارداری را به پزشک بگویید، چون روی جواب اثر دارد.

آزمایش هورمون رشد کودکان چگونه است و عارضه دارد؟

هورمون رشد ضربانی و بیشتر در خواب ترشح می‌شود؛ پس یک نمونه‌ی تصادفی برای تشخیص کافی نیست. پزشک ابتدا نمودار رشد، سن استخوانی و آزمایش IGF-1 را بررسی می‌کند. اگر لازم باشد، فوق‌تخصص غدد کودکان آزمایش تحریکی می‌خواهد که ممکن است تهوع، سرگیجه، خواب‌آلودگی یا افت قند گذرا داشته باشد؛ برای همین زیر نظر کادر درمان انجام می‌شود.

ویتامین D چند باشد کمبود حساب می‌شود؟

سطح ویتامین D (25-OH) کمتر از حدود ۲۰ نانوگرم در میلی‌لیتر معمولاً کمبود تلقی می‌شود و درباره‌ی محدوده‌ی ۲۰ تا ۳۰ بین راهنماها اختلاف نظر هست. سطح‌های خیلی بالا، معمولاً بیش از ۱۰۰، می‌تواند از مصرف بیش از حد مکمل باشد و خطر دارد. دوز مکمل را پزشک بر اساس جواب، سن و بیماری‌ها تعیین می‌کند؛ مگادوزهای خودسرانه را پشت سر هم مصرف نکنید.

بیوتین چطور جواب آزمایش را خراب می‌کند؟

بیوتین در بسیاری از مکمل‌های مو، پوست و ناخن با دوز بالا وجود دارد و در روش اندازه‌گیری برخی آزمایش‌ها، مثل تیروئید، بتا اچ‌سی‌جی و تروپونین، تداخل ایجاد می‌کند. نتیجه ممکن است کاذب بالا یا پایین باشد و حتی پرکاری تیروئید غیرواقعی نشان دهد. معمولاً توصیه می‌شود با هماهنگی پزشک، چند روز پیش از آزمایش مصرف آن قطع شود.

آزمایش FNA تیروئید چیست و برای سرطان تیروئید آزمایش خون هست؟

FNA آزمایش خون نیست؛ نمونه‌برداری با سوزن ظریف از ندول تیروئید است که معمولاً با راهنمایی سونوگرافی و توسط پزشک متخصص انجام می‌شود. آزمایش خونی وجود ندارد که به‌تنهایی سرطان تیروئید را تشخیص دهد. TSH و سونوگرافی مسیر را مشخص می‌کنند و تیروگلوبولین و کلسی‌تونین بیشتر برای پیگیری پس از درمان، به درخواست متخصص، کاربرد دارند.

درمانگاه شبانه‌روزی آذرنجات، تبریز

اورژانس و درمانگاه عمومی ۲۴ ساعته و بدون نوبت؛ برای سایر بخش‌ها زمان پذیرش را تلفنی بپرسید.

این راهنما برای آگاهی عمومی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد. در فوریت‌های تهدیدکننده‌ی حیات با ۱۱۵ تماس بگیرید.