ویزیت و مشاوره مامایی در تبریز

ویزیت و مشاوره‌ی مامایی در درمانگاه شبانه‌روزی آذرنجات تبریز (خیابان امام خمینی، روبه‌روی ایستگاه تپلی باغی) با کادر مامایی خانم و در اتاقی مجزا انجام می‌شود: مراقبت بارداری، پاپ اسمیر، مشاوره‌ی پیشگیری از بارداری، بررسی اختلالات قاعدگی و عفونت‌های شایع زنان، مراقبت پس از زایمان و آموزش شیردهی. پذیرش درمانگاه بدون نوبت قبلی است.

بسیاری از بانوان مراجعه به مرکز درمانی را به تعویق می‌اندازند؛ نه چون مشکلشان کوچک است، بلکه چون نگران راحتی و حریم خصوصی‌شان هستند. ما این نگرانی را جدی می‌گیریم: ویزیت مامایی اینجا توسط کارشناس مامایی خانم و در اتاق مجزا انجام می‌شود.

ماما فقط برای زایمان نیست. کارشناس مامایی در مراقبت دوران بارداری، غربالگری سلامت زنان، مشاوره‌ی باروری و پیشگیری، بررسی اختلالات قاعدگی، مراقبت پس از زایمان و آموزش شیردهی نقش اصلی دارد و در بسیاری از این موارد، نخستین و مناسب‌ترین فردی است که باید ببینیدش.

مامایی چیست و کارشناس مامایی دقیقاً چه کاری انجام می‌دهد؟

مامایی رشته‌ای از علوم پزشکی است که بر سلامت زن در سراسر زندگی باروری‌اش تمرکز دارد: از نخستین قاعدگی‌ها و مشاوره‌ی پیش از ازدواج، تا بارداری، زایمان، دوران پس از زایمان، شیردهی و سال‌های نزدیک به یائسگی. کارشناس مامایی دوره‌ی دانشگاهی این رشته را گذرانده و آموزش دیده است که روند طبیعی را پایش کند، مشکلات شایع را تشخیص دهد و درمان کند، و هر جا وضعیت از حد طبیعی بیرون رفت، بیمار را به‌موقع به پزشک متخصص یا بیمارستان ارجاع دهد.

این آخرین جمله مهم‌ترین بخش کار ماماست. ماما «دروازه‌بان» سلامت زنان است؛ یعنی بیشتر مراجعه‌ها همین‌جا حل می‌شوند و آن بخش کوچکی که به بررسی بیشتر نیاز دارد، زود و بدون اتلاف وقت به جای درستش می‌رود.

کار مامایی در یک درمانگاه عمومی چه شکلی دارد؟

در درمانگاه، ماما بیشتر با مراجعه‌های سرپایی سروکار دارد. یک روز معمولی می‌تواند این‌طور بگذرد: زنی جوان با ترشح و خارش که چند بار خودسرانه کرم زده و بهتر نشده؛ مادری در هفته‌ی سی‌ام بارداری که برای کنترل فشار خون آمده؛ خانمی که آزمایش بارداری خانگی‌اش مثبت شده و نمی‌داند قدم بعدی چیست؛ مادری که ده روز از زایمانش گذشته و از درد هنگام شیردهی کلافه است؛ و خانمی چهل‌وهشت‌ساله که قاعدگی‌اش نامنظم شده و شب‌ها با گُرگرفتگی بیدار می‌شود. هر کدام از این‌ها کار مستقیم ماماست.

دکتر ماما؛ اصطلاح رایج اما نادقیق

بسیاری از مردم در جست‌وجو می‌نویسند «دکتر ماما» یا «دکتر مامایی تبریز». در عمل، کسی که شما را برای این خدمات ویزیت می‌کند کارشناس یا کارشناس ارشد مامایی است، نه پزشک. این تفاوت اسمی چیزی از ارزش کار کم نمی‌کند؛ فقط بدانید که اگر مشکلتان به جراحی، درمان تخصصی ناباروری یا مدیریت بارداری پرخطر نیاز داشته باشد، ماما شما را به متخصص زنان و زایمان ارجاع می‌دهد.

خدمات مامایی درمانگاه آذرنجات

مراقبت دوران بارداری

بارداری یک بیماری نیست، اما دوره‌ای است که باید با دقت پایش شود. در هر مراجعه، فشار خون، وزن، ورم اندام‌ها و رشد رحم بررسی می‌شود و متناسب با هفته‌ی بارداری، آزمایش‌ها و غربالگری‌های لازم راهنمایی می‌گردد. هدف این است که مشکلات شایع مثل دیابت بارداری، فشار خون بارداری و کم‌خونی، پیش از آنکه به عارضه تبدیل شوند، شناسایی شوند. نسخه‌ی آزمایش و سونوگرافی را ماما برایتان مشخص می‌کند؛ خود آزمایش و سونوگرافی در آزمایشگاه و مرکز تصویربرداری انجام می‌شود و جواب را برای تفسیر به ویزیت بعدی می‌آورید.

پاپ اسمیر و غربالگری سرطان دهانه‌ی رحم

پاپ اسمیر یک نمونه‌گیری ساده و چنددقیقه‌ای است که سلول‌های دهانه‌ی رحم را بررسی می‌کند. اهمیتش در این است که تغییرات پیش‌سرطانی را سال‌ها پیش از تبدیل‌شدن به سرطان نشان می‌دهد؛ یعنی دقیقاً در مرحله‌ای که درمان ساده و نتیجه عالی است. سرطان دهانه‌ی رحم یکی از معدود سرطان‌هایی است که با غربالگری منظم تا حد زیادی قابل پیشگیری است.

مشاوره‌ی باروری و روش‌های پیشگیری

انتخاب روش پیشگیری از بارداری تصمیمی شخصی است که باید متناسب با سن، سابقه‌ی پزشکی، برنامه‌ی باروری آینده و شرایط زندگی شما گرفته شود. در مشاوره، مزایا، معایب و موارد منع هر روش توضیح داده می‌شود تا خودتان انتخاب آگاهانه داشته باشید. مشاوره‌ی پیش از بارداری هم بخش مهمی از این خدمت است: بررسی وضعیت سلامت، واکسیناسیون و شروع اسید فولیک پیش از اقدام به بارداری.

بررسی اختلالات قاعدگی

قاعدگی نامنظم، خون‌ریزی شدید، درد شدید قاعدگی و لکه‌بینی بین دوره‌ها شکایت‌هایی هستند که بسیاری از بانوان سال‌ها تحملشان می‌کنند چون فکر می‌کنند «طبیعی است». در حالی که بسیاری از این موارد علت قابل‌درمانی دارند؛ از کم‌کاری تیروئید و کم‌خونی تا سندرم تخمدان پلی‌کیستیک.

عفونت‌های شایع زنان

ترشحات غیرطبیعی، خارش و سوزش از شایع‌ترین دلایل مراجعه‌اند. خوددرمانی در این موارد بسیار رایج و اغلب اشتباه است؛ چون عفونت قارچی، باکتریایی و عفونت ادراری علائم شبیه به هم دارند اما درمانشان کاملاً متفاوت است.

مراقبت پس از زایمان

هفته‌های پس از زایمان، دوره‌ی پرخطری است که اغلب نادیده گرفته می‌شود. بررسی وضعیت مادر، محل بخیه یا برش سزارین، میزان خون‌ریزی، وضعیت شیردهی و غربالگری افسردگی پس از زایمان از بخش‌های اصلی این مراقبت است.

آموزش شیردهی

بسیاری از مادران شیردهی را زود کنار می‌گذارند، نه چون شیرشان کافی نیست، بلکه چون درد و مشکل در بغل‌گرفتن نوزاد را با «کمبود شیر» اشتباه می‌گیرند. آموزش عملی وضعیت درست شیردهی و رفع مشکلاتی مانند زخم نوک پستان و احتقان، اغلب همین چند هفته‌ی حساس را نجات می‌دهد.

آنچه در این بخش انجام نمی‌شود

صادقانه بگوییم: زایمان در درمانگاه آذرنجات انجام نمی‌شود. زایمان، چه طبیعی چه سزارین، جایش بیمارستانی است که بخش زایشگاه، اتاق عمل و مراقبت نوزاد دارد. کار ما پیش از زایمان (مراقبت بارداری) و بعد از آن (مراقبت مادر و شیردهی) است. همین‌طور جراحی‌های زنان، درمان تخصصی ناباروری و مدیریت بارداری پرخطر کار متخصص زنان است و در این موارد شما را راهنمایی می‌کنیم که به کجا مراجعه کنید.

ماما یا متخصص زنان؛ برای کدام مشکل سراغ چه کسی برویم؟

این سؤال را زیاد می‌شنویم. خیلی‌ها برای هر مشکل کوچکی دنبال «متخصص زنان شبانه‌روزی» می‌گردند و هفته‌ها منتظر نوبت می‌مانند، درحالی‌که مشکلشان را یک ماما در همان روز بررسی می‌کرد. برعکسش هم پیش می‌آید: کسی با علائم یک بارداری پرخطر فقط به توصیه‌های عمومی بسنده می‌کند. جدول زیر یک راهنمای کلی است، نه قانون قطعی؛ در هر حال ماما پس از معاینه می‌گوید آیا ارجاع لازم است یا نه.

نکته‌ی پزشکی: مراجعه به ماما به معنای «دورزدن» متخصص نیست. ماما بخش زیادی از مشکلات را همان روز حل می‌کند و اگر ارجاع لازم باشد، با سابقه، معاینه و آزمایش‌های اولیه به متخصص می‌روید؛ یعنی ویزیت تخصصی‌تان کوتاه‌تر و دقیق‌تر می‌شود.

مراقبت بارداری در سه‌ماهه‌های مختلف

مراقبت بارداری یک برنامه‌ی زمان‌بندی‌شده است، نه چند ویزیت پراکنده. سازمان جهانی بهداشت برای بارداری کم‌خطر دست‌کم هشت نوبت تماس با کادر درمان را توصیه می‌کند و برنامه‌ی کشوری هم الگوی مشابهی دارد. اگر بارداری‌تان پرخطر باشد، فاصله‌ها کوتاه‌تر می‌شود. آنچه در زیر می‌خوانید چارچوب کلی است؛ برنامه‌ی دقیق شما را ماما پس از نخستین ویزیت تعیین می‌کند.

پیش از بارداری: ویزیتی که بیشتر از همه نادیده گرفته می‌شود

زمان مناسب برای نخستین ویزیت مامایی، چند ماه پیش از اقدام به بارداری است. در این جلسه بیماری‌های زمینه‌ای مثل کم‌کاری تیروئید، دیابت و فشار خون بررسی می‌شود، داروهایی که مصرف می‌کنید از نظر ایمنی در بارداری بازبینی می‌شوند، وضعیت واکسیناسیون (به‌ویژه سرخجه) کنترل می‌شود و مصرف اسید فولیک شروع می‌شود. لوله‌ی عصبی جنین در هفته‌های نخست بارداری، اغلب پیش از آنکه مادر از بارداری‌اش باخبر شود، شکل می‌گیرد؛ برای همین شروع اسید فولیک از پیش از بارداری این‌قدر مهم است. یک نکته‌ی عملی: داروهایی را که سال‌هاست مصرف می‌کنید خودسرانه قطع نکنید؛ بعضی از آن‌ها باید با داروی ایمن‌تر جایگزین شوند و این تصمیم با پزشک معالج است.

سه‌ماهه‌ی اول (هفته‌ی ۱ تا ۱۲)

در این مرحله بارداری تأیید می‌شود، سن بارداری تعیین می‌گردد و آزمایش‌های پایه انجام می‌شود: گروه خونی و Rh، شمارش خون، قند، عملکرد تیروئید و غربالگری عفونت‌های مهم. مصرف اسید فولیک در این دوره اهمیت زیادی دارد چون از نقص لوله‌ی عصبی جنین پیشگیری می‌کند. غربالگری سه‌ماهه‌ی اول هم معمولاً بین هفته‌ی ۱۱ تا ۱۳ انجام می‌شود.

شکایت‌های رایج این دوره تهوع و استفراغ صبحگاهی، خستگی شدید، حساسیت پستان‌ها و تکرر ادرار است. تهوع معمولاً با وعده‌های کوچک و پرتعداد، پرهیز از معده‌ی خالی و غذاهای کم‌چرب قابل کنترل است. اما اگر استفراغ آن‌قدر شدید است که آب را هم نگه نمی‌دارید، ادرارتان کم و تیره شده یا وزن کم می‌کنید، این دیگر «ویار معمولی» نیست و به بررسی و گاهی سرم نیاز دارد. در این حالت سرم‌تراپی و تزریقات درمانگاه با دستور پزشک انجام می‌شود.

یک موضوع حساس دیگر در سه‌ماهه‌ی اول، بارداری خارج از رحم است. درد یک‌طرفه‌ی زیر شکم، به‌ویژه همراه با لکه‌بینی، سرگیجه یا درد سر شانه، در هفته‌های اول بارداری علامت هشدار است و باید بی‌معطلی در اورژانس بیمارستانی بررسی شود.

سه‌ماهه‌ی دوم (هفته‌ی ۱۳ تا ۲۶)

معمولاً آرام‌ترین بخش بارداری است. غربالگری سه‌ماهه‌ی دوم، سونوگرافی آنومالی (بررسی دقیق ساختار جنین) و تست تحمل گلوکز برای غربالگری دیابت بارداری در این دوره انجام می‌شوند. حرکات جنین معمولاً از همین مرحله محسوس می‌شود.

در بارداری اول، بسیاری از مادران نخستین حرکات را حدود هفته‌ی ۱۸ تا ۲۰ حس می‌کنند و در بارداری‌های بعدی کمی زودتر. سونوگرافی آنومالی معمولاً در هفته‌ی ۱۸ تا ۲۲ و تست تحمل گلوکز معمولاً در هفته‌ی ۲۴ تا ۲۸ انجام می‌شود. این دوره زمان مناسبی برای صحبت درباره‌ی تغذیه، فعالیت بدنی، مکمل آهن و آمادگی برای زایمان است. کمردرد، گرفتگی عضلات ساق در شب، سوزش سر دل و یبوست شکایت‌های رایج این ماه‌ها هستند و بیشترشان با توصیه‌های ساده بهتر می‌شوند.

سه‌ماهه‌ی سوم (هفته‌ی ۲۷ تا زایمان)

فواصل مراجعه کوتاه‌تر می‌شود. پایش فشار خون و ورم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند چون خطر پره‌اکلامپسی در این دوره بالاتر است. شمارش حرکات جنین، بررسی وضعیت قرارگیری جنین و آمادگی برای زایمان در این مرحله انجام می‌شود.

اگر گروه خونی شما Rh منفی و همسرتان Rh مثبت است، معمولاً در حدود هفته‌ی ۲۸ و پس از زایمان تزریق آمپول ایمونوگلوبولین ضد D توصیه می‌شود؛ این تزریق با نسخه در بخش پرستاری درمانگاه قابل انجام است. در هفته‌های آخر هم درباره‌ی نشانه‌های شروع زایمان، کیف بیمارستان و انتخاب بیمارستان محل زایمان صحبت می‌کنیم. بهتر است از همین حالا بدانید شب زایمان به کدام بیمارستان می‌روید و مسیرش در ساعت‌های شلوغ یا شب‌های برفی زمستان تبریز چقدر طول می‌کشد.

حرکات جنین را چطور بشماریم؟

از حدود هفته‌ی ۲۸، هر جنین الگوی حرکتی خودش را دارد و مادر بهتر از هر کسی این الگو را می‌شناسد. روزی یک‌بار، در ساعتی که جنین معمولاً فعال است (اغلب بعد از غذا یا شب‌ها)، به پهلوی چپ دراز بکشید و حرکات را بشمارید. یک روش رایج این است که حس‌کردن ده حرکت در حدود دو ساعت را اطمینان‌بخش بدانید. اما مهم‌تر از هر عدد، تغییر الگوست: اگر حس می‌کنید جنین به‌وضوح کمتر از همیشه تکان می‌خورد، منتظر فردا نمانید. این‌که «بچه نزدیک زایمان جایش تنگ شده و کم تکان می‌خورد» باور اشتباهی است که نباید به آن تکیه کرد.

تغذیه و مکمل‌ها در بارداری؛ چند اصل ساده

• اسید فولیک را طبق دستور ادامه دهید و مکمل آهن را از زمانی که ماما می‌گوید شروع کنید. آهن را با چای نخورید؛ چای جذبش را کم می‌کند.
• «برای دو نفر خوردن» لازم نیست. نیاز به انرژی در سه‌ماهه‌ی اول تقریباً تغییر نمی‌کند و بعد از آن هم اضافه‌اش محدود است.
• گوشت، تخم‌مرغ و لبنیات را کاملاً پخته و پاستوریزه مصرف کنید. سبزی خام را خوب بشویید.
• کافئین را محدود کنید و سیگار و قلیان را کنار بگذارید؛ دود دست‌دوم هم آسیب‌زاست.
• هیچ داروی گیاهی، دمنوش «تقویتی» یا قرصی را بدون مشورت مصرف نکنید؛ «گیاهی» به معنای بی‌خطر در بارداری نیست.

نکته‌ی پزشکی: مکمل‌ها و داروهای بارداری برای هر مادر بر اساس آزمایش‌ها و شرایط خودش تنظیم می‌شوند. چیزی که برای خواهر یا دوستتان تجویز شده، لزوماً برای شما مناسب نیست.

سناریوی واقعی: مثبت‌شدن تست بارداری در شب تعطیل

شب جمعه است. خانمی سی‌ویک‌ساله که یک بار سقط زودرس داشته، تست خانگی‌اش مثبت شده و از بعدازظهر لکه‌بینی خفیفی دارد و نگران است. درد ندارد، سرگیجه ندارد و لکه‌بینی هم بیشتر نشده. در این وضعیت، مراجعه برای ارزیابی و راهنمایی منطقی است: سابقه گرفته می‌شود، علائم حیاتی کنترل می‌شود و درباره‌ی آزمایش و سونوگرافی لازم توضیح داده می‌شود. اما اگر همین لکه‌بینی به خون‌ریزی تبدیل شود یا درد یک‌طرفه، سرگیجه یا درد شانه اضافه شود، مسیر عوض می‌شود: تماس با ۱۱۵ یا مراجعه‌ی مستقیم به اورژانس زنان بیمارستان. فرق این دو حالت را در بخش بعد کامل‌تر توضیح داده‌ایم.

علائم هشدار در بارداری؛ چه زمانی فوراً مراجعه کنید

با دیدن هر یک از این علائم، منتظر نوبت بعدی نمانید و همان لحظه اقدام کنید:

• خون‌ریزی یا لکه‌بینی واژینال در هر مرحله از بارداری
• درد شدید یا مداوم شکم یا انقباض‌های منظم پیش از موعد
• سردرد شدید همراه با تاری دید یا دیدن جرقه؛ از علائم پره‌اکلامپسی
• کاهش محسوس حرکات جنین در سه‌ماهه‌ی سوم
• ورم ناگهانی صورت، دست‌ها یا پاها
• خروج ناگهانی مایع از واژن (پارگی کیسه‌ی آب)
• تب، لرز یا ترشح بدبو
• استفراغ شدید و مداوم که مانع نگه‌داشتن آب و غذا می‌شود
• سوزش ادرار همراه با تب یا درد پهلو

کجا بروم؟ اورژانس زنان بیمارستان یا درمانگاه؟

همه‌ی این علائم «فوری»اند، اما مقصدشان یکی نیست. خون‌ریزی در بارداری، کاهش حرکات جنین، آبریزش، انقباض‌های منظم پیش از هفته‌ی ۳۷، سردرد شدید با تاری دید و درد شدید شکم باید در اورژانس زنان و زایمان یک بیمارستان بررسی شوند؛ جایی که پایش ضربان قلب جنین، سونوگرافی فوری، اتاق زایمان و اتاق عمل در دسترس است. در این حالت‌ها مستقیم به بیمارستان بروید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید و وقت را با رفتن به مرکز دیگری از دست ندهید.

برای مشکلاتی مثل سوزش ادرار بدون تب، تهوع و استفراغی که هنوز اجازه‌ی نوشیدن می‌دهد، سرماخوردگی و تب خفیف، یا سؤال درباره‌ی دارو، اورژانس شبانه‌روزی آذرنجات در ساعات شبانه و روزهای تعطیل برای بررسی این موارد باز است. اگر هنگام معاینه مشخص شود وضعیت شما به امکانات بیمارستانی نیاز دارد، راهنمایی و در صورت لزوم هماهنگی انتقال انجام می‌شود.

تریاژ مامایی چیست؟

تریاژ مامایی بخش یا فرایندی در بیمارستان است که مادر باردار هنگام مراجعه‌ی اورژانسی ابتدا آنجا ارزیابی می‌شود. ماما یا پزشک علائم حیاتی مادر، ضربان قلب جنین، انقباض‌ها و وضعیت کیسه‌ی آب را بررسی می‌کند و تصمیم می‌گیرد که آیا مادر باید بستری شود، تحت نظر بماند یا با توصیه‌ها ترخیص شود. دانستن این اصطلاح کمک می‌کند وقتی در بیمارستان گفتند «بروید تریاژ»، بدانید یعنی نخستین ایستگاه ارزیابی؛ نه اینکه نوبتتان عقب افتاده.

آبریزش یا ادرار؟ تفاوت را چطور بفهمم؟

در ماه‌های آخر، نشت کم ادرار هنگام سرفه یا عطسه شایع است و ترشحات واژن هم بیشتر می‌شود. آب کیسه‌ی آمنیون معمولاً شفاف یا کمی شیری است، بوی ادرار ندارد و با تغییر وضعیت یا راه‌رفتن، مدام ادامه پیدا می‌کند و قابل نگه‌داشتن نیست. اگر مطمئن نیستید، حدس نزنید؛ نوار بهداشتی بگذارید و برای ارزیابی به بیمارستان بروید. اگر مایع سبز یا قهوه‌ای است، یا بعد از آبریزش حرکات جنین کم شده، فوری‌تر عمل کنید.

چه وقت نباید منتظر ماند و باید فوراً با ۱۱۵ تماس گرفت؟

بعضی وضعیت‌ها حتی فرصت رانندگی تا بیمارستان را هم نباید از دست بدهند. در این موارد با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستانی بروید:

• خون‌ریزی شدید (خیس‌شدن یک نوار بهداشتی در کمتر از یک ساعت) در بارداری یا پس از زایمان
• تشنج، کاهش هوشیاری یا ضعف ناگهانی یک طرف بدن
• سردرد ناگهانی و بسیار شدید همراه با تاری دید، درد زیر دنده‌های راست یا تنگی نفس
• درد شدید و ناگهانی شکم همراه با رنگ‌پریدگی، تعریق یا سرگیجه
• تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسه‌ی سینه، به‌ویژه در هفته‌های پس از زایمان
• بیرون‌زدن بند ناف یا هر چیزی از واژن پس از پارگی کیسه‌ی آب
• افکار آسیب‌زدن به خود یا نوزاد در دوران پس از زایمان

سناریوی واقعی: آبریزش ساعت سه بامداد در زمستان

ساعت سه بامداد یک شب برفی دی‌ماه، مادری در هفته‌ی سی‌وچهارم بارداری از خواب بیدار می‌شود و می‌بیند لباسش خیس است. درد ندارد و فکر می‌کند شاید ادرار بوده و تصمیم دارد صبح زنگ بزند. این همان تصمیمی است که نباید گرفت. آبریزش پیش از موعد، حتی بدون درد، خطر عفونت و زایمان زودرس دارد و باید همان شب در بیمارستان بررسی شود. اگر خیابان‌ها یخ‌زده است و رانندگی امن نیست، تماس با ۱۱۵ یا آمبولانس انتخاب درست‌تری است تا ریسک‌کردن با خودروی شخصی.

مراقبت پس از زایمان؛ شش هفته‌ای که به اندازه‌ی بارداری مهم است

بعد از زایمان، همه‌ی نگاه‌ها به نوزاد است و مادر اغلب فراموش می‌شود. اما بخش قابل‌توجهی از عوارض جدی مادری، از خون‌ریزی دیررس تا لخته‌ی خون و عفونت، دقیقاً در همین هفته‌ها رخ می‌دهد. برای همین ویزیت‌های پس از زایمان، معمولاً در چند روز اول، حدود دو هفته بعد و حدود شش هفته بعد از زایمان، جزء مراقبت استاندارد است و نباید به‌خاطر خستگی یا گرفتاری نوزاد حذف شود.

در ویزیت پس از زایمان چه بررسی می‌شود؟

• فشار خون، نبض و دمای بدن؛ فشار خون بالا گاهی تا چند هفته پس از زایمان هم ادامه دارد یا تازه شروع می‌شود
• مقدار، رنگ و بوی خون‌ریزی پس از زایمان (لوشیا)
• محل بخیه‌ی پرینه یا برش سزارین از نظر قرمزی، ترشح و درد
• جمع‌شدن رحم و درد زیر شکم
• پستان‌ها و نوک پستان، و چگونگی شیردهی
• ادرار و اجابت مزاج، و بی‌اختیاری ادرار
• خلق‌وخو، خواب و احتمال افسردگی پس از زایمان
• برنامه‌ی پیشگیری از بارداری بعدی

خون‌ریزی پس از زایمان؛ چه مقدار طبیعی است؟

خون‌ریزی پس از زایمان معمولاً در روزهای اول قرمز روشن و نسبتاً زیاد است، کم‌کم صورتی و قهوه‌ای می‌شود و سپس به ترشح زرد یا سفیدرنگ تبدیل می‌شود. این روند معمولاً تا حدود شش هفته طول می‌کشد. آنچه طبیعی نیست: خون‌ریزی‌ای که بعد از کم‌شدن، دوباره قرمز و زیاد شود، دفع لخته‌های بزرگ، بوی بد ترشح یا تب. این‌ها نیاز به بررسی دارند و خون‌ریزی شدید، فوریت است.

مراقبت از بخیه و محل سزارین

بخیه‌ی پرینه را تمیز و خشک نگه دارید، پس از هر بار رفتن به دستشویی از جلو به عقب بشویید و نوار بهداشتی را مرتب عوض کنید. نشستن در لگن آب ولرم به کاهش درد کمک می‌کند. برای برش سزارین، از بلندکردن اجسام سنگین‌تر از نوزادتان در هفته‌های اول پرهیز کنید. قرمزی رو به گسترش، ترشح چرکی، بازشدن زخم یا دردی که به‌جای کم‌شدن بیشتر می‌شود، دلیل مراجعه است. اگر رفت‌وآمد برایتان سخت است، پانسمان در منزل هم گزینه‌ای است.

غم پس از زایمان یا افسردگی؟

بسیاری از مادران در روزهای اول پس از زایمان دچار گریه‌ی بی‌دلیل، زودرنجی و نگرانی می‌شوند. این حالت که «غم پس از زایمان» نام دارد، معمولاً ظرف حدود دو هفته خودبه‌خود بهتر می‌شود. اگر این احساس بیشتر از دو هفته طول بکشد، شدید باشد، با بی‌علاقگی به نوزاد، بی‌خوابی حتی وقتی نوزاد خواب است یا احساس بی‌ارزشی همراه باشد، ممکن است افسردگی پس از زایمان باشد که قابل درمان است و نباید با «همه‌ی مادرها این‌طورند» نادیده گرفته شود. همراهان مادر هم در تشخیص این تغییر نقش دارند.

نکته‌ی پزشکی: درد، ورم و گرمی یک ساق پا، یا تنگی نفس ناگهانی در هفته‌های پس از زایمان، به‌ویژه بعد از سزارین، می‌تواند نشانه‌ی لخته‌ی خون باشد. این وضعیت اورژانسی است؛ با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستانی بروید.

شیردهی؛ مشکلات رایج هفته‌های اول و راه‌حل‌هایشان

سازمان جهانی بهداشت تغذیه‌ی انحصاری با شیر مادر را تا شش ماهگی و ادامه‌ی آن همراه با غذای کمکی تا دو سالگی توصیه می‌کند. روی کاغذ ساده به نظر می‌رسد، اما هفته‌های اول شیردهی برای بسیاری از مادران سخت‌ترین بخش ماجراست: نوک پستان زخم می‌شود، پستان‌ها سفت و دردناک می‌شوند، نوزاد مدام گریه می‌کند و اطرافیان هم با جمله‌ی «شیرت کافی نیست» نگرانی را بیشتر می‌کنند.

وضعیت درست بغل‌کردن و گرفتن پستان

بیشتر مشکلات شیردهی از یک جا شروع می‌شود: نوزاد فقط نوک پستان را در دهان می‌گیرد، نه بخش بزرگی از هاله‌ی اطراف آن را. نتیجه‌اش درد، زخم نوک پستان و تخلیه‌ی ناکافی است. نشانه‌های گرفتن درست پستان این‌هاست: دهان نوزاد کاملاً باز است، لب پایینش به بیرون برگشته، چانه‌اش به پستان چسبیده، بیشتر هاله‌ی پایینی در دهانش است و صدای قورت‌دادن شنیده می‌شود. شکم نوزاد باید رو به شکم مادر باشد، نه رو به سقف. در ویزیت شیردهی، ماما در حین یک وعده‌ی واقعی شیردهی وضعیت را می‌بیند و همان‌جا اصلاح می‌کند؛ این آموزش عملی از هر توضیح نوشته‌ای مؤثرتر است.

از کجا بفهمم شیرم کافی است؟

• نوزاد پس از روزهای اول، در شبانه‌روز دست‌کم شش پوشک خیس دارد
• مدفوعش از روز چهارم و پنجم به رنگ زرد درمی‌آید
• بعد از کاهش وزن طبیعی روزهای اول، معمولاً تا حدود دو هفتگی به وزن تولدش برمی‌گردد
• بین وعده‌ها دوره‌هایی از آرامش و خواب دارد

گریه‌ی زیاد، شیرخوردن مکرر در عصرها یا نرم‌شدن پستان‌ها بعد از چند هفته، به‌تنهایی نشانه‌ی کمبود شیر نیستند. اما اگر پوشک‌ها کم است، ادرار تیره است یا نوزاد بی‌حال و خواب‌آلود است و برای شیرخوردن بیدار نمی‌شود، باید همان روز بررسی شود.

احتقان، مجرای بسته و ماستیت

احتقان یعنی پستان‌ها پر، سفت و دردناک شده‌اند؛ معمولاً در روزهای سوم تا پنجم پس از زایمان. شیردهی مکرر، دوشیدن مختصر برای نرم‌کردن هاله پیش از شیردهی و کمپرس سرد پس از آن کمک می‌کند. یک توده‌ی دردناک موضعی ممکن است مجرای بسته باشد. اما اگر کنار قرمزی و درد پستان، تب، لرز و حالت شبیه سرماخوردگی پیدا کردید، احتمال ماستیت (التهاب و عفونت پستان) مطرح است و باید ویزیت شوید. در بیشتر موارد ماستیت لازم نیست شیردهی را قطع کنید؛ تخلیه‌ی پستان بخشی از درمان است.

نکته‌ی پزشکی: بیشتر داروهای رایج با شیردهی سازگارند، اما همه نه. پیش از قطع شیردهی به‌خاطر یک دارو، از ماما یا پزشک بپرسید؛ اغلب جایگزین سازگار وجود دارد.

مشاوره‌ی پیشگیری از بارداری؛ کدام روش برای چه کسی؟

روش مناسب پیشگیری برای هر زن متفاوت است و به سن، شیردهی، سابقه‌ی سیگار، فشار خون، میگرن، لخته‌ی خون، برنامه‌ی بارداری بعدی و ترجیح شخصی بستگی دارد. در مشاوره‌ی مامایی، این عوامل با شما مرور می‌شود و درباره‌ی اثربخشی، عوارض شایع و روش استفاده‌ی درست هر گزینه صحبت می‌کنیم. جدول زیر فقط نمای کلی گروه‌های اصلی است، نه نسخه.

پیشگیری در دوران شیردهی

شیردهی انحصاری در شش ماه اول، اگر قاعدگی برنگشته باشد و نوزاد شب و روز فقط از پستان تغذیه کند، تا حدی از بارداری محافظت می‌کند. اما به‌محض اینکه یکی از این سه شرط از بین برود، این محافظت قابل اتکا نیست. بسیاری از بارداری‌های ناخواسته‌ی پس از زایمان دقیقاً در همین فاصله رخ می‌دهد. بهتر است روش پیشگیری را در ویزیت شش‌هفتگی پس از زایمان یا حتی پیش از آن مشخص کنید.

پیشگیری اورژانسی

اگر رابطه‌ی محافظت‌نشده داشته‌اید یا روش پیشگیری‌تان شکست خورده (مثلاً پارگی کاندوم یا فراموشی چند قرص)، پیشگیری اورژانسی هرچه زودتر مؤثرتر است و معمولاً توصیه می‌شود ظرف ۷۲ ساعت انجام شود. این روش جایگزین یک روش منظم نیست و پس از آن باید درباره‌ی روش دائمی‌تر صحبت کنید.

پاپ اسمیر؛ آنچه باید بدانید

عامل اصلی سرطان دهانه‌ی رحم، عفونت پایدار با برخی انواع ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) است. این ویروس شایع است و در بیشتر افراد بدون علامت و خودبه‌خود پاک می‌شود؛ اما در تعداد کمی باقی می‌ماند و طی سال‌ها تغییراتی در سلول‌های دهانه‌ی رحم ایجاد می‌کند. پاپ اسمیر و تست HPV همین تغییرات را پیش از آنکه علامتی ایجاد کنند پیدا می‌کنند. به همین دلیل منتظر علامت ماندن برای انجام پاپ اسمیر منطقی نیست.

فاصله‌ی انجام پاپ اسمیر

در بسیاری از راهنماهای بین‌المللی، اگر نتایج طبیعی باشد، پاپ اسمیر بین ۲۱ تا ۲۹ سالگی معمولاً هر سه سال تکرار می‌شود و از ۳۰ سالگی به بعد، در صورت انجام هم‌زمان تست HPV و طبیعی‌بودن هر دو، فاصله می‌تواند به پنج سال برسد. برنامه‌ی کشوری هم بر غربالگری با تست HPV تأکید دارد. فاصله‌ی دقیق برای شما به سابقه، نتیجه‌های قبلی و شرایطتان بستگی دارد و ماما آن را تعیین می‌کند.

نمونه‌گیری چطور انجام می‌شود و جواب کی می‌آید؟

روی تخت معاینه دراز می‌کشید، ماما با یک ابزار نرم و استریل (اسپکولوم) دهانه‌ی رحم را می‌بیند و با یک برس یا کاردک کوچک، نمونه‌ای از سلول‌ها برمی‌دارد. کل کار معمولاً چند دقیقه است. نمونه برای بررسی به آزمایشگاه پاتولوژی فرستاده می‌شود و زمان آماده‌شدن جواب به همان آزمایشگاه بستگی دارد. جواب را حتماً برای تفسیر بیاورید؛ بسیاری از برگه‌ها اصطلاحاتی دارند که بدون توضیح نگران‌کننده به نظر می‌رسند.

اگر جواب غیرطبیعی بود

بیشتر نتایج غیرطبیعی، تغییرات خفیفی هستند که با تکرار آزمایش در فاصله‌ی مشخص پیگیری می‌شوند و اغلب خودبه‌خود برطرف می‌شوند. اگر تغییر شدیدتری دیده شود، برای کولپوسکوپی (بررسی دهانه‌ی رحم با بزرگ‌نمایی) و در صورت نیاز نمونه‌برداری، به متخصص زنان ارجاع داده می‌شوید. مهم‌ترین خطر در این مرحله، رهاکردن پیگیری است، نه خود نتیجه.

شکایت‌های شایع زنان؛ کدام را ماما بررسی می‌کند و کدام نیاز به متخصص دارد؟

ترشح، خارش و سوزش

ترشح سفید و غلیظ با خارش شدید بیشتر به عفونت قارچی می‌خورد؛ ترشح رقیق خاکستری با بوی ماهی، بیشتر به واژینوز باکتریایی؛ و ترشح زرد یا کف‌آلود با سوزش می‌تواند نشانه‌ی عفونت دیگری باشد. این توصیف‌ها فقط تصویر کلی‌اند و در عمل هم‌پوشانی زیادی دارند؛ به همین خاطر تشخیص با معاینه است، نه با حدس. ماما بیشتر این عفونت‌ها را بررسی و درمان می‌کند و در صورت نیاز، درمان همسر را هم توضیح می‌دهد. عفونت‌هایی که با وجود درمان درست مدام برمی‌گردند، یا با درد لگن و تب همراه‌اند، باید توسط متخصص زنان بررسی شوند.

عفونت ادراری

سوزش ادرار، تکرر و فوریت ادرار در زنان بسیار شایع است و گاهی با عفونت واژن اشتباه گرفته می‌شود. عفونت ادراری ساده نیاز به آزمایش ادرار و درمان مناسب دارد. اگر تب، لرز، درد پهلو یا استفراغ اضافه شد، احتمال درگیری کلیه مطرح است و باید همان روز ویزیت شوید؛ در بارداری این موضوع حساس‌تر است چون عفونت کلیه می‌تواند زایمان زودرس را تحریک کند.

قاعدگی نامنظم، دردناک یا پرخون

چرخه‌ی قاعدگی معمولاً بین ۲۱ تا ۳۵ روز است و چند روز جابه‌جایی طبیعی است. آنچه ارزش بررسی دارد: قاعدگی‌ای که بیشتر از هفت روز طول می‌کشد، خون‌ریزی‌ای که مجبورتان می‌کند هر یک تا دو ساعت نوار عوض کنید، دفع لخته‌های بزرگ، لکه‌بینی بین دوره‌ها یا پس از نزدیکی، درد قاعدگی‌ای که با مسکن‌های معمول کنترل نمی‌شود، و قطع قاعدگی بدون بارداری. ماما با شرح‌حال دقیق، معاینه و درخواست آزمایش‌هایی مثل شمارش خون، آهن، تیروئید و در صورت نیاز هورمون‌ها و سونوگرافی، بررسی را شروع می‌کند. اگر علت جراحی یا درمان تخصصی لازم داشت، ارجاع می‌شوید.

سندرم تخمدان پلی‌کیستیک

قاعدگی‌های دیر به دیر، جوش، موهای زائد صورت و بدن و افزایش وزن، ترکیبی است که در بسیاری از دختران و زنان جوان دیده می‌شود و می‌تواند نشانه‌ی سندرم تخمدان پلی‌کیستیک باشد. «پلی‌کیستیک» به معنای کیست خطرناک نیست؛ یک اختلال هورمونی شایع است که با تغییر سبک زندگی و در صورت نیاز درمان دارویی کنترل می‌شود. بررسی اولیه و آموزش را ماما انجام می‌دهد و تصمیم‌های درمانی پیچیده‌تر، مثل درمان ناباروری مرتبط با آن، با متخصص است.

یائسگی؛ پایان قاعدگی، نه پایان مراقبت

یائسگی یعنی قطع دائمی قاعدگی، و وقتی گفته می‌شود که دوازده ماه پشت سر هم قاعدگی نداشته باشید. بیشتر زنان در اواخر دهه‌ی چهل یا اوایل دهه‌ی پنجاه زندگی به یائسگی می‌رسند. چند سال پیش از آن، دوره‌ای به نام پیش‌یائسگی وجود دارد که قاعدگی‌ها نامنظم می‌شوند و علائم کم‌کم ظاهر می‌شوند.

علائم رایج و راه‌های کنترل

• گُرگرفتگی و تعریق شبانه: لباس لایه‌لایه، اتاق خواب خنک، کم‌کردن کافئین و غذای تند و ورزش منظم کمک می‌کند. در موارد شدید، درمان دارویی یا هورمونی پس از ارزیابی خطرها قابل بررسی است.
• خشکی واژن و درد هنگام نزدیکی: شایع و قابل درمان است و نیازی به تحمل در سکوت ندارد.
• بی‌خوابی و تغییر خلق: با بهداشت خواب و گاهی مشاوره بهتر می‌شود.
• تغییرات ادراری: تکرر ادرار و بی‌اختیاری خفیف که با تمرین‌های کف لگن بهبود می‌یابد.

غربالگری‌های پس از یائسگی

با کاهش استروژن، خطر پوکی استخوان و بیماری‌های قلبی‌عروقی بیشتر می‌شود. ادامه‌ی پاپ اسمیر طبق برنامه، ماموگرافی و معاینه‌ی پستان، کنترل فشار خون، قند و چربی خون و در صورت نیاز سنجش تراکم استخوان بخشی از مراقبت این دوره است. برای برنامه‌ریزی این بررسی‌ها، صفحه‌ی چکاپ و پایش سلامت را هم ببینید.

نکته‌ی پزشکی: هر خون‌ریزی واژینال پس از یائسگی، حتی یک لکه‌بینی کوچک، طبیعی نیست و باید بررسی شود. بیشتر وقت‌ها علت خوش‌خیم است، اما این علامت نباید نادیده گرفته شود.

اشتباه‌های رایج در مراقبت از سلامت زنان

• خوددرمانی تکراری با کرم و شیاف: علائم را موقتاً پنهان می‌کند و تشخیص بعدی را سخت‌تر.
• شروع مراقبت بارداری بعد از سه ماه: زمان بعضی غربالگری‌ها محدود است و از دست می‌رود.
• «بچه کم تکان می‌خورد چون جایش تنگ شده»: کاهش حرکات جنین همیشه نیاز به بررسی فوری دارد.
• حذف ویزیت‌های پس از زایمان: بسیاری از عوارض مادری در همین هفته‌ها رخ می‌دهد.
• قطع شیردهی بدون مشورت: بیشتر مشکلات شیردهی با اصلاح وضعیت حل می‌شوند.
• انجام‌ندادن پاپ اسمیر چون «علامتی ندارم»: هدف پاپ اسمیر دقیقاً پیداکردن تغییرات پیش از علامت است.
• ندیده‌گرفتن خون‌ریزی پس از یائسگی: همیشه نیاز به بررسی دارد.

چرا مراجعه به ماما را عقب نیندازیم؟

تجربه‌ی روزمره در درمانگاه نشان می‌دهد سه مانع اصلی باعث تأخیر بانوان در مراجعه می‌شود، و هر سه قابل رفع‌اند:

• خجالت و نگرانی از حریم خصوصی. در آذرنجات ویزیت مامایی توسط کادر خانم و در اتاق مجزا انجام می‌شود.
• نداشتن وقت. درمانگاه شبانه‌روزی است و مراجعه نیازی به نوبت قبلی ندارد.
• این باور که «مشکلم مهم نیست». قاعدگی دردناک، خون‌ریزی شدید و ترشح غیرطبیعی «عادی» نیستند و اغلب علت قابل‌درمانی دارند.

مشاوره‌ی مامایی تلفنی؛ کجا کمک می‌کند و کجا نه؟

خیلی‌ها پیش از مراجعه دنبال «شماره‌ی ماما شبانه‌روزی» یا «مشاوره مامایی تلفنی» می‌گردند. تماس تلفنی با درمانگاه برای این کارها مفید است: اینکه بدانید برای مشکلتان باید به درمانگاه بیایید یا مستقیم به بیمارستان بروید، چه مدارکی همراه بیاورید و آیا کارشناس مامایی در ساعتی که می‌خواهید بیایید در شیفت حضور دارد یا نه. اما تشخیص و تجویز دارو بدون معاینه، به‌ویژه در بارداری، امن نیست. خون‌ریزی، درد شدید، آبریزش یا کاهش حرکات جنین را هرگز با تلفن حل نکنید. برای اطلاع از هزینه‌ی ویزیت مامایی هم با شماره‌ی درمانگاه تماس بگیرید.

مشاوره‌ی مامایی؛ چه چیزی همراه بیاورید

• تاریخ اولین روز آخرین قاعدگی (LMP)
• سوابق بارداری و زایمان‌های قبلی، از جمله نوع زایمان و عوارض احتمالی
• آزمایش‌ها و سونوگرافی‌های قبلی
• فهرست داروها و مکمل‌های مصرفی
• سابقه‌ی بیماری زمینه‌ای مانند دیابت، فشار خون، تیروئید و کم‌خونی
• اگر روش پیشگیری استفاده می‌کنید، نام و مدت استفاده از آن
• دفترچه‌ی مراقبت بارداری یا کارت سلامت، اگر دارید

خدمات مرتبط برای بانوان و مادران

• ویزیت پزشک عمومی شبانه‌روزی؛ برای شکایت‌های عمومی و غیرتخصصی
• خدمات پرستاری درمانگاه؛ تزریق آمپول‌های دوران بارداری با نسخه‌ی پزشک
• نمونه‌گیری آزمایش در منزل؛ برای مادرانی که امکان مراجعه ندارند (خط خدمات در منزل: 0914-914-4403)
• خدمات پرستاری کودک در منزل؛ مراقبت از نوزاد و کودک
• آمبولانس ویژه‌ی نوزاد؛ انتقال ایمن نوزاد در صورت نیاز

سلب مسئولیت پزشکی: مطالب این صفحه صرفاً جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین معاینه، تشخیص و تجویز کادر درمان نیست. در بارداری، هیچ دارو و مکملی را بدون نظر پزشک یا ماما مصرف نکنید.