پانسمان و مراقبت از زخم در درمانگاه شبانه‌روزی آذرنجات تبریز

بخش پانسمان و مراقبت از زخم درمانگاه شبانه‌روزی آذرنجات، در خیابان امام خمینی تبریز، در همه‌ی ساعات شبانه‌روز و بدون نوبت قبلی بریدگی‌ها را شست‌وشو و در صورت نیاز بخیه می‌کند، سوختگی‌های سطحی را پانسمان می‌کند، وضعیت واکسن کزاز را بررسی می‌کند و برای زخم‌های دیرجوش مانند زخم پای دیابتی و زخم بستر، برنامه‌ی تعویض پانسمان می‌گذارد.

پانسمان و مراقبت از زخم شامل چه خدماتی است؟

زخم، چه یک بریدگی ساده در آشپزخانه باشد و چه زخمی که هفته‌هاست خوب نمی‌شود، اگر درست تمیز و پوشانده نشود ممکن است عفونت کند یا دیر جوش بخورد. در بخش پانسمان درمانگاه شبانه‌روزی آذرنجات این خدمات انجام می‌شود:

• شست‌وشو و ضدعفونی زخم: خارج کردن آلودگی و بافت‌های آزاد و بررسی عمق زخم؛
• بخیه‌ی زخم‌های ساده: بریدگی‌هایی که لبه‌هایشان از هم فاصله دارد و به عضله، تاندون یا عصب آسیب نرسیده است؛
• پانسمان سوختگی‌های سطحی و کوچک: سوختگی درجه یک و سوختگی‌های کوچک با تاول محدود؛
• تعویض پانسمان و کشیدن بخیه: برای زخم‌هایی که جای دیگری درمان شده‌اند یا پس از جراحی؛
• پیگیری زخم‌های دیرجوش: مانند زخم پای دیابتی و زخم بستر، طبق برنامه‌ای که پزشک تعیین می‌کند؛
• بررسی نیاز به واکسن کزاز: در هر زخم آلوده یا عمیق، و راهنمایی برای تزریق آن در صورت نیاز.

همه‌ی زخم‌ها هم جایشان در درمانگاه نیست. بریدگی‌ای که به تاندون یا عصب رسیده، سوختگی وسیع یا زخمی که خونریزی‌اش بند نمی‌آید، باید در بیمارستان دیده شود. در ادامه، مرز این دو را روشن گفته‌ایم تا بدانید کجا بروید.

چه زمانی زخم نیاز به معاینه و بخیه دارد؟

خراش‌های کوچک را معمولاً می‌توان در خانه با آب تمیز شست و با چسب زخم پوشاند. اما در این موارد بهتر است مراجعه کنید:

• زخمی که لبه‌هایش باز می‌ماند و وقتی پوست اطرافش را آرام کنار هم می‌آورید، شکاف دارد؛
• بریدگی عمیق‌تر از چند میلی‌متر، یا زخمی که در آن لایه‌ی زرد چربی دیده می‌شود؛
• زخم روی صورت، لب، پلک، دست، انگشت یا روی مفصل؛
• زخمی که با خاک، زنگ‌زدگی، شیشه یا اشیای آلوده ایجاد شده است؛
• زخمی که پس از ده دقیقه فشار مستقیم هنوز خونریزی دارد؛
• هر زخمی در کسی که دیابت دارد، داروی رقیق‌کننده‌ی خون مصرف می‌کند یا سیستم ایمنی‌اش ضعیف است؛
• گازگرفتگی حیوان یا انسان، حتی اگر کوچک به نظر برسد.

تا چند ساعت بعد می‌شود زخم را بخیه زد؟

بخیه معمولاً در چند ساعت اول پس از آسیب نتیجه‌ی بهتری دارد؛ هرچه زخم دیرتر بسته شود، خطر عفونت بیشتر است و گاهی پزشک ترجیح می‌دهد آن را باز بگذارد. برای بیشتر زخم‌های بدن، چند ساعت اول، معمولاً تا حدود ۶ تا ۸ ساعت، زمان مناسبی است. صورت و سر خون‌رسانی بهتری دارند و زخم تمیز این نواحی را گاهی تا مدت طولانی‌تری هم می‌توان بست. زخمی که دیر رسیده یا آلوده است، ممکن است پس از شست‌وشو باز بماند و چند روز بعد بسته شود یا با پانسمان منظم از عمق جوش بخورد. پس مراجعه را به روز بعد موکول نکنید؛ درمانگاه شبانه‌روزی است.

انواع بخیه: جذبی، معمولی، چسب بخیه و بخیه‌ی فلزی

بسیاری از سؤال‌هایی که درباره‌ی بخیه می‌پرسند، به نوع آن برمی‌گردد. انتخاب روش با پزشک است و به محل، عمق، کشش پوست و سن بیمار بستگی دارد:

• بخیه‌ی معمولی (غیرجذبی): رایج‌ترین روش برای بستن پوست. نخ در بدن حل نمی‌شود و پس از جوش خوردن زخم، در زمان مشخص کشیده می‌شود.
• بخیه‌ی جذبی: نخی که بدن کم‌کم آن را تجزیه می‌کند. بیشتر برای لایه‌های زیر پوست، داخل دهان، زخم‌های جراحی و گاهی پوست کودکان به کار می‌رود. بسته به نوع نخ، ممکن است در چند هفته یا در زمانی طولانی‌تر جذب شود. نخ‌های جذبی رنگ‌های مختلفی دارند، از بنفش تا بی‌رنگ؛ رنگ نخ ملاک جذبی بودن نیست و این را از کادر درمان بپرسید.
• چسب بخیه (چسب پوستی): نوعی چسب مخصوص که لبه‌های زخم‌های کوچک، تمیز و صاف را کنار هم نگه می‌دارد. برای زخم‌هایی که کشش زیادی دارند، روی مفصل‌اند یا عمیق‌اند مناسب نیست. پس از چند روز خودش پوسته می‌شود و می‌ریزد.
• نوار چسبی (استری‌استریپ): نوارهای باریکی که لبه‌های زخم سطحی را کنار هم نگه می‌دارند؛ گاهی پس از کشیدن بخیه هم برای حمایت از زخم گذاشته می‌شوند.
• بخیه‌ی فلزی (منگنه‌ی پوستی): بیشتر در جراحی‌ها و زخم‌های پوست سر استفاده می‌شود و با وسیله‌ی مخصوص برداشته می‌شود.

«بخیه‌ی زیبایی» یا «بخیه‌ی پلاستیک» که زیاد پرسیده می‌شود، روشی جداگانه نیست؛ یعنی بستن زخم، معمولاً روی صورت، با نخ ظریف‌تر، کوک‌های نزدیک‌تر و گاهی بخیه‌ی زیر پوستی تا جای زخم کمتر دیده شود. زخم‌های پیچیده‌ی صورت، پلک و لب، یا بریدگی‌هایی که بافت از دست رفته دارند، ممکن است به ارجاع به متخصص جراحی نیاز داشته باشند.

یک صحنه‌ی آشنا: ساعت یازده شب، چاقوی آشپزخانه

شب جمعه است و کسی هنگام بریدن گوشت، کف دستش را بریده. خون زیاد است، خانواده هول کرده‌اند و کسی پیشنهاد می‌دهد «پودر قهوه بریز، بند می‌آید». کار درست ساده‌تر است: یک پارچه‌ی تمیز یا گاز روی زخم بگذارید، دست را بالاتر از سطح قلب نگه دارید و ده دقیقه بدون برداشتن پارچه، محکم فشار دهید. اگر خونریزی بند آمد ولی لبه‌ها باز است، همان شب برای بخیه بیایید. اگر پس از بریدگی، انگشت‌ها را نمی‌توانید کامل خم و راست کنید یا نوک انگشت بی‌حس است، احتمال آسیب تاندون یا عصب هست و باید در اورژانس بیمارستانی بررسی شود.

شست‌وشوی زخم: با چه چیزی و چطور؟

شستن زخم، مهم‌ترین کار برای پیشگیری از عفونت است و مهم‌تر از هر پماد یا داروی ضدعفونی. هدف، بیرون بردن خاک، میکروب و ذرات ریز از زخم است. برای زخم‌های ساده در خانه، این ترتیب کار کافی است:

1. دست‌هایتان را با آب و صابون بشویید.
2. اگر خونریزی دارد، اول با فشار مستقیم بندش بیاورید.
3. زخم را چند دقیقه زیر جریان ملایم آب لوله‌کشی سالم بگیرید تا آلودگی‌ها شسته شوند.
4. اطراف زخم را با صابون ملایم بشویید، اما صابون را درون زخم نمالید.
5. با گاز یا پارچه‌ی تمیز، آرام و بدون مالش خشک کنید.
6. زخم را با چسب زخم یا گاز تمیز بپوشانید.

سرم شست‌وشو چیست و به چه کار می‌آید؟

سرم شست‌وشو همان محلول نمکی استریل (سدیم کلراید ۰٫۹ درصد، یا همان نرمال سالین) است که در درمانگاه و برای پانسمان در خانه به کار می‌رود. این محلول با بافت بدن سازگار است و سلول‌های در حال ترمیم را آزار نمی‌دهد. برای زخم‌های ساده، آب لوله‌کشی آشامیدنی هم معمولاً به همان خوبی است. در زخم‌های مزمن و زخم بستر که هر روز پانسمان می‌شوند، استفاده از سرم شست‌وشو رایج‌تر است.

بتادین، آب اکسیژنه و الکل؛ بله یا نه؟

این‌ها ضدعفونی‌کننده‌اند، اما برای سلول‌های ترمیم‌کننده‌ی زخم هم مضرند. الکل را درون زخم نریزید؛ هم بسیار دردناک است و هم بافت را آسیب می‌زند. آب اکسیژنه با کف کردنش حس «تمیز شدن» می‌دهد، اما استفاده‌ی مکرر از آن ترمیم را کند می‌کند. بتادین را پزشک گاهی برای ضدعفونی پوست اطراف زخم یا در موارد خاص به کار می‌برد، اما شستن روزانه‌ی زخم با بتادین، به‌ویژه زخم دیابتی، بدون دستور پزشک توصیه نمی‌شود. شامپو بچه هم برای شستن پوست اطراف زخم مشکلی ندارد، ولی برای درون زخم ساخته نشده است.

نکته‌ی پزشکی: باور قدیمی «زخم را باز بگذار تا هوا بخورد» درست نیست. بیشتر زخم‌ها در محیط کمی مرطوب و پوشیده سریع‌تر و با جای کمتر خوب می‌شوند. زخمی که خشک می‌شود و دلمه‌ی ضخیم می‌بندد، دیرتر ترمیم می‌شود.

مراقبت از خراشیدگی و زخم سطحی

خراش‌های بزرگ، مثل زمین خوردن روی آسفالت با دوچرخه یا موتور، معمولاً عمیق نیستند ولی پر از ذرات ریز سنگ و خاک‌اند. اگر این ذرات بیرون نیایند، پس از ترمیم زیر پوست می‌مانند و رد تیره‌ی ماندگاری به جا می‌گذارند. خراش وسیع و آلوده را زیر آب فراوان بشویید و اگر ذرات بیرون نمی‌آیند، برای شست‌وشوی دقیق‌تر مراجعه کنید. پس از شستن، یک لایه‌ی نازک وازلین و یک پانسمان غیرچسبنده کمک می‌کند زخم مرطوب بماند و پانسمان به آن نچسبد.

مراقبت از زخم بخیه‌شده؛ از شب اول تا کشیدن بخیه

بخیه زدن فقط نیمی از کار است. اینکه زخم صاف و بی‌عفونت جوش بخورد، به مراقبت چند روز بعد بستگی دارد. در درمانگاه، پس از بستن زخم، توصیه‌های مراقبت در خانه و زمان مراجعه برای تعویض پانسمان یا کشیدن بخیه را به شما می‌گوییم. خلاصه‌ی آن‌ها این است:

• پانسمان اول را معمولاً تا یکی دو روز دست نزنید، مگر اینکه خیس، خونی یا کثیف شود.
• محل زخم را تا جای ممکن کمی بالاتر نگه دارید، به‌ویژه در دست و پا؛ تورم و درد کمتر می‌شود.
• پس از برداشتن پانسمان اول، زخم را روزی یک‌بار آرام بشویید، خشک کنید و طبق توصیه‌ی کادر درمان بپوشانید.
• دلمه‌ها و پوسته‌ها را نکنید.
• تا وقتی بخیه‌ها کشیده نشده‌اند، از ورزش سنگین و کشیدن پوست محل زخم پرهیز کنید.
• بخیه را خودتان نکشید و زودتر از موعد هم برای کشیدنش اصرار نکنید؛ زخمی که زود باز شود، جای پهن‌تری می‌گذارد.

بخیه تا چند روز نباید آب بخورد؟

این از پرتکرارترین سؤال‌هاست. بیشتر پزشکان توصیه می‌کنند زخم بخیه‌شده تا حدود ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول خشک بماند. پس از آن، معمولاً دوش کوتاه و ملایم اشکالی ندارد، به شرطی که زخم را مستقیم زیر فشار آب نگیرید، با صابون محکم نسابید و پس از دوش آرام خشکش کنید. آنچه تا زمان کشیدن بخیه باید از آن پرهیز کنید، خیس ماندن طولانی است: وان، استخر، دریا، حمام طولانی و گرمابه. زخمی که با چسب پوستی بسته شده، دوش کوتاه را تحمل می‌کند، ولی پماد روی چسب نمالید چون آن را حل می‌کند. اگر پزشک دستور دیگری داده، همان را رعایت کنید.

بخیه را کی باید کشید؟

زمان کشیدن بخیه به محل زخم بستگی دارد. جاهایی که خون‌رسانی بهتری دارند، مثل صورت، زودتر جوش می‌خورند و بخیه‌شان زودتر کشیده می‌شود تا رد کوک‌ها روی پوست نماند. پوست ضخیم‌تر یا محل‌هایی که حرکت و کشش بیشتری دارند، زمان بیشتری می‌خواهند. این جدول بازه‌های معمول را نشان می‌دهد؛ زمان دقیق را پزشک بر اساس وضعیت زخم شما می‌گوید:

کشیدن بخیه کاری سریع و کم‌درد است. در درمانگاه، زخم پیش از کشیدن بررسی می‌شود؛ اگر هنوز کامل جوش نخورده باشد، ممکن است بخشی از بخیه‌ها بماند یا نوار چسبی جایشان گذاشته شود.

مراقبت از زخم بعد از کشیدن بخیه و جای بخیه

وقتی بخیه کشیده شد، زخم هنوز کاملاً محکم نیست. استحکام پوست ترمیم‌شده در هفته‌ها و ماه‌های بعد کم‌کم بیشتر می‌شود. رد زخم هم در ماه‌های اول قرمز یا صورتی است و به‌تدریج کم‌رنگ می‌شود. چند کار به ظاهر بهتر آن کمک می‌کند:

• محل زخم را تا چند ماه از آفتاب مستقیم دور نگه دارید یا ضدآفتاب بزنید؛ آفتاب جای زخم را تیره می‌کند.
• پس از بسته شدن کامل زخم، چرب نگه داشتن پوست و ماساژ ملایم رد زخم، طبق نظر پزشک، کمک می‌کند.
• محصولات سیلیکونی (ژل یا ورقه) در برخی افراد برای نرم‌تر شدن جای زخم به کار می‌روند؛ پیش از استفاده بپرسید.
• اگر جای زخم برجسته، سفت، خارش‌دار یا بزرگ‌تر از خود زخم شد، ممکن است اسکار برجسته یا کلوئید باشد و باید بررسی شود.

برای جای زخم‌های قدیمی و اسکارهایی که آزارتان می‌دهد، بخش درمان لک، جای جوش و اسکار آذرنجات روش‌های درمانی را پس از معاینه بررسی می‌کند. هیچ روشی جای زخم را کامل پاک نمی‌کند و نتیجه به نوع اسکار و پوست شما بستگی دارد.

کزاز را جدی بگیرید

کزاز بیماری خطرناکی است که از راه زخم‌های آلوده وارد بدن می‌شود. باکتری آن در خاک، کود و گردوغبار زندگی می‌کند و زخم‌های عمیق، سوراخ‌شدگی با میخ، زخم‌های له‌شده و زخم‌های آلوده به خاک، بیشتر در معرض آن‌اند. کزاز اگر بگیرد، با گرفتگی و انقباض‌های دردناک عضلات، از جمله عضلات فک، همراه است و درمانش دشوار است؛ اما با واکسن به‌خوبی قابل پیشگیری است.

بزرگسالان معمولاً هر ده سال یک‌بار به یادآور واکسن کزاز نیاز دارند و در زخم‌های آلوده یا عمیق، اگر بیش از پنج سال از آخرین نوبت گذشته باشد، ممکن است زودتر لازم شود. اگر نمی‌دانید آخرین بار کی واکسن زده‌اید، به پزشک بگویید تا درباره‌ی نیاز به واکسن یا داروی پیشگیری تصمیم بگیرد.

این جدول راهنمای کلی است و تصمیم نهایی را پزشک پس از دیدن زخم و پرسیدن سابقه می‌گیرد. اگر تزریق لازم باشد، کادر درمان درباره‌ی محل و زمان آن راهنمایی‌تان می‌کند؛ برای آشنایی با تزریق‌های درمانگاه، صفحه‌ی تزریقات و سرم‌تراپی را ببینید. واکسن کزاز در مراکز بهداشت هم تزریق می‌شود. اگر کارت واکسن دارید، همراه بیاورید.

گازگرفتگی سگ، گربه و حیوانات دیگر؛ زخمی که فقط زخم نیست

گازگرفتگی حیوان (سگ، گربه و حیوانات دیگر) فقط زخم ساده نیست. محل گازگرفتگی را بی‌درنگ دست‌کم ۱۵ دقیقه با آب و صابون فراوان بشویید و هرچه زودتر به مرکز پیشگیری از هاری وابسته به مرکز بهداشت مراجعه کنید؛ درمانگاه نیز می‌تواند زخم را برای این مراجعه پانسمان کند.

هاری بیماری ویروسی است که اگر علائمش ظاهر شود، تقریباً همیشه کشنده است؛ اما با اقدام به‌موقع پس از گازگرفتگی، قابل پیشگیری است. تصمیم درباره‌ی واکسن هاری و نیاز به سرم ضدهاری، طبق دستورالعمل کشوری، در مراکز پیشگیری از هاری گرفته می‌شود و انجام آن هم در همان مراکز است. چند نکته را در نظر داشته باشید:

• خراش عمیق یا لیسیدن پوست زخمی توسط حیوان مشکوک هم به اندازه‌ی گاز گرفتن ارزش پیگیری دارد.
• «سگ خانگی است و واکسن زده» دلیل مراجعه نکردن نیست؛ این تصمیم را مرکز هاری می‌گیرد.
• اگر حیوان خانگی یا متعلق به همسایه است، مشخصات صاحبش را داشته باشید؛ ممکن است لازم شود حیوان چند روز زیر نظر بماند.
• گازگرفتگی معمولاً محکم بخیه نمی‌شود، به‌ویژه در دست، چون خطر عفونت بالاست. پزشک ممکن است زخم را باز بگذارد یا آنتی‌بیوتیک پیشگیری تجویز کند.
• گازگرفتگی گربه، با وجود ظاهر کوچک، چون دندان‌های تیز گربه عمیق فرو می‌روند، در دست زود عفونی می‌شود.
• گازگرفتگی انسان هم آلوده است و باید بررسی شود.

نکته‌ی پزشکی: اگر پس از گازگرفتگی در دست، انگشت‌ها متورم و دردناک شدند یا حرکتشان سخت شد، یا قرمزی از محل زخم به سمت بالا پخش شد، عفونت در حال گسترش است و باید همان روز در اورژانس بیمارستانی بررسی شوید.

مراقبت از سوختگی؛ درجه‌ی سوختگی را چطور بشناسیم؟

در سوختگی سطحی، محل را بلافاصله حدود ۲۰ دقیقه زیر آب خنک (نه یخ) بگیرید. خمیردندان، روغن، کره یا تخم‌مرغ روی سوختگی نمالید و تاول‌ها را نترکانید. سوختگی درجه یک که فقط قرمزی و درد دارد، معمولاً با مراقبت ساده بهبود می‌یابد. اما سوختگی وسیع، سوختگی صورت، دست، پا، ناحیه‌ی تناسلی یا روی مفاصل، سوختگی با برق یا مواد شیمیایی و سوختگی در کودکان خردسال و سالمندان باید در اورژانس بیمارستانی یا مرکز سوختگی بررسی شود.

عمق سوختگی، بیش از اندازه‌ی آن، تعیین می‌کند که زخم چطور خوب می‌شود و کجا باید درمان شود. این جدول کمک می‌کند در نگاه اول تصوری از آن داشته باشید، هرچند عمق واقعی گاهی تا یکی دو روز بعد روشن‌تر می‌شود:

برای تخمین وسعت سوختگی، کف دست خود بیمار با انگشت‌ها را تقریباً یک درصد سطح بدنش در نظر بگیرید. هر سوختگی تاول‌دار بزرگ‌تر از چند کف دست در بزرگسال، یا بزرگ‌تر از کف دست در کودک، نیاز به بررسی در بیمارستان دارد.

کمک‌های اولیه در سوختگی، قدم به قدم

1. منبع سوختگی را دور کنید. اگر لباس آتش گرفته، فرد را روی زمین بغلتانید یا با پتو آتش را خفه کنید.
2. محل را حدود ۲۰ دقیقه زیر آب روان خنک، نه سرد و نه یخ، بگیرید. خنک کردن حتی اگر با کمی تأخیر شروع شود، تا چند ساعت اول هنوز فایده دارد.
3. انگشتر، دستبند، ساعت و لباس‌های تنگ را پیش از تورم دربیاورید؛ لباسی که به پوست چسبیده را نکشید.
4. بیمار را گرم نگه دارید؛ خنک کردن محل سوختگی نباید کل بدن را سرد کند، به‌ویژه در کودکان.
5. سوختگی را با یک لایه‌ی سلفون آشپزخانه (بدون پیچیدن محکم) یا پارچه‌ی تمیز و بدون پرز بپوشانید.
6. برای درد، مسکن معمولی که پیش‌تر بدون مشکل مصرف کرده‌اید، کمک می‌کند.

در سوختگی شیمیایی، پودرهای خشک را اول با دست‌کش یا پارچه بتکانید و بعد محل را مدت طولانی، دست‌کم ۲۰ دقیقه، زیر آب روان بشویید. اگر ماده به چشم پاشیده، شست‌وشوی چشم را همان لحظه شروع کنید و با ۱۱۵ تماس بگیرید. برق‌گرفتگی ممکن است روی پوست فقط دو نقطه‌ی کوچک بگذارد ولی در عمق بافت و قلب آسیب زده باشد؛ همیشه در بیمارستان بررسی شود.

کدام سوختگی را باید به بیمارستان برد؟

• سوختگی درجه سه، هر اندازه‌ای که باشد؛
• سوختگی تاول‌دار وسیع، یا هر سوختگی تاول‌دار در نوزاد و کودک خردسال؛
• سوختگی صورت، گوش، دست، پا، ناحیه‌ی تناسلی یا روی مفاصل بزرگ؛
• سوختگی که دور تا دور یک اندام یا قفسه‌ی سینه را گرفته است؛
• سوختگی با برق یا مواد شیمیایی؛
• سوختگی در آتش‌سوزی محیط بسته، به‌ویژه اگر صدای فرد گرفته، دوده در بینی یا دهان دیده می‌شود یا سرفه و تنگی نفس دارد؛ این‌ها نشانه‌ی آسیب راه هوایی‌اند و ۱۱۵ لازم است؛
• سوختگی در سالمندان، افراد دیابتی و زنان باردار، یا هر سوختگی که به آسیب عمدی مشکوک باشد.

سوختگی‌های کوچک در درمانگاه و مراقبت از زخم سوختگی در خانه

سوختگی‌های کوچک درجه یک و درجه دو سطحی، مثل سوختن دست با بخار کتری یا تماس کوتاه با اتو، در درمانگاه شست‌وشو و پانسمان می‌شوند. اینکه تاول برداشته شود یا بماند، به اندازه و محل آن بستگی دارد و تصمیمش با کادر درمان است؛ در خانه تاول را نترکانید. پانسمان سوختگی معمولاً با پماد یا پانسمان مخصوص و لایه‌ی غیرچسبنده انجام می‌شود و تا چند روز باید تعویض شود. اگر درد بعد از دو سه روز بیشتر شد، قرمزی اطراف گسترش یافت، ترشح کدر یا بو پیدا شد یا تب کردید، دوباره مراجعه کنید. سوختگی‌ای که بیش از دو هفته طول بکشد تا خوب شود، احتمالاً عمیق‌تر از تصور بوده و باید بررسی شود.

یک صحنه‌ی آشنا: شب چهارشنبه‌سوری

نوجوانی که با ترقه بازی می‌کرده، با سوختگی پشت دست و چند تاول به درمانگاه می‌رسد. خانواده در راه روی دستش خمیردندان زده‌اند «که خنک شود». کار اول در درمانگاه، شستن آرام همین خمیردندان است که پوست را تحریک کرده و خنک کردن واقعی را عقب انداخته. اگر دست زیر آب روان خنک گرفته می‌شد، درد و عمق آسیب کمتر می‌بود. در این صحنه، چون سوختگی روی دست است، عمق و وسعت آن با دقت سنجیده می‌شود و اگر عمیق باشد یا انگشت‌ها را گرفته باشد، بیمار برای بررسی تخصصی به مرکز سوختگی ارجاع داده می‌شود. ترقه و مواد محترقه، به‌ویژه در دست، می‌تواند علاوه بر سوختگی، انگشت‌ها و چشم را هم آسیب بزند؛ آسیب چشم همیشه اورژانسی است.

زخم پای دیابتی چیست و چطور از آن پیشگیری کنیم؟

در افراد دیابتی، کاهش حس و خون‌رسانی پاها باعث می‌شود زخم‌های کوچک دیر دیده شوند و دیر خوب شوند. قند بالای طولانی‌مدت به عصب‌های پا آسیب می‌زند؛ فرد دیگر درد کفش تنگ، سنگ‌ریزه‌ی داخل کفش یا داغی آب را حس نمی‌کند. هم‌زمان رگ‌های پا تنگ‌تر می‌شوند و خون و اکسیژن کمتری به زخم می‌رسد. سیستم ایمنی هم در قند بالا ضعیف‌تر عمل می‌کند. نتیجه این است که یک تاول ساده می‌تواند در چند روز به زخمی عمیق و عفونی تبدیل شود.

زخم دیابتی از کجا شروع می‌شود و چه شکلی است؟

زخم پای دیابتی بیشتر در جاهایی شروع می‌شود که فشار یا اصطکاک زیادی تحمل می‌کنند: کف پا زیر برجستگی انگشت‌ها، پاشنه، نوک و پشت انگشت‌ها، لبه‌ی انگشت شست و زیر پینه‌ها. گاهی زخم زیر یک پینه‌ی ضخیم پنهان است و فقط با لکه‌ی خون یا ترشح زیر پینه خودش را نشان می‌دهد. زخم ممکن است گرد و تمیز با لبه‌های ضخیم باشد، یا با قرمزی، تورم، ترشح و بوی بد همراه شود. زخم روی ساق پا بیشتر به مشکل گردش خون سیاهرگی یا سرخرگی ربط دارد و ارزیابی جداگانه‌ای لازم دارد.

این علائم در پای فرد دیابتی را جدی بگیرید و زود به پزشک نشان دهید:

• تاول، ترک پاشنه، بریدگی یا هر زخم تازه، حتی کوچک و بی‌درد؛
• قرمزی، گرمی یا تورم یک پا بیش از پای دیگر؛
• ترشح یا لکه روی جوراب؛
• تغییر رنگ پوست به کبود یا سیاه؛
• پینه‌ای که زیرش تیره شده یا خون مرده دیده می‌شود؛
• ناخن فرورفته یا عفونت کنار ناخن.

مراقبت روزانه از پای دیابتی

این توصیه‌ها را جدی بگیرید: هر روز کف و لای انگشتان پا را نگاه کنید، اگر خودتان نمی‌بینید با آینه یا کمک یکی از اعضای خانواده؛ پابرهنه راه نروید، حتی در خانه؛ کفش راحت و جوراب تمیز و بدون درز زبر بپوشید و پیش از پوشیدن کفش داخلش را با دست بگردید؛ ناخن‌ها را صاف کوتاه کنید و گوشه‌ها را عمیق نگیرید؛ پاها را بشویید و لای انگشتان را کامل خشک کنید؛ و قند خون را کنترل کنید. پینه‌ها را خودتان با تیغ نتراشید و از پینه‌برهای شیمیایی استفاده نکنید.

نکته‌ی پزشکی: در زمستان تبریز، پاهای سرد افراد دیابتی را با بخاری، کیسه‌ی آب‌جوش، پتوی برقی یا شستن در آب داغ گرم نکنید. پایی که حس کافی ندارد، سوختن را نمی‌فهمد و این سوختگی‌ها از شایع‌ترین آغازهای زخم پای دیابتی‌اند. جوراب گرم و پشمی کافی است.

درمان زخم پای دیابتی در درمانگاه و چه وقت به متخصص نیاز است؟

در درمانگاه، زخم پای دیابتی شست‌وشو و پانسمان می‌شود، بافت‌های آزاد و آلوده در حد درمان سرپایی تمیز می‌شود و برنامه‌ی تعویض پانسمان تعیین می‌شود. اما بهبود این زخم‌ها فقط به پانسمان بستگی ندارد. سه چیز به همان اندازه مهم‌اند: کنترل قند خون، برداشتن فشار از روی زخم با استراحت دادن پا یا کفش و زیره‌ی مناسب، و بررسی گردش خون پا. به همین دلیل، بیماری که زخم دیابتی دارد معمولاً به ویزیت متخصص داخلی یا غدد و گاهی جراح عروق نیاز دارد؛ برای این ارزیابی می‌توانید از بخش ویزیت متخصص درمانگاه هم کمک بگیرید.

بسیاری از مراجعان می‌پرسند «کدام پماد برای زخم دیابتی خوب است؟». جواب صادقانه این است که یک پماد برای همه‌ی زخم‌ها وجود ندارد. زخم خشک، زخم پرترشح، زخم عفونی و زخمی که بافت مرده دارد، هر کدام پانسمان متفاوتی می‌خواهند و نوع پانسمان هم در طول درمان تغییر می‌کند. مالیدن پمادهای آنتی‌بیوتیک یا داروهای خانگی بدون تشخیص، گاهی فقط عفونت عمقی را پنهان می‌کند. زخم عمیق، سیاه شدن پوست، بوی بد، قرمزی که به سمت مچ و ساق پیش می‌رود یا تب، نیاز به بررسی فوری متخصص و گاهی بستری در بیمارستان دارد.

یک صحنه‌ی آشنا: تاولی که «درد نداشت»

خانمی شصت‌وپنج‌ساله که سال‌هاست دیابت دارد، شب‌های سرد پاهایش را نزدیک بخاری می‌گذارد. یک روز دخترش لکه‌ای روی جوراب مادر می‌بیند؛ زیر آن تاولی پاره روی پاشنه است که مادر اصلاً متوجهش نشده. درد نداشته، چون پا حس ندارد. همین تاول اگر همان روز شسته، پانسمان و پیگیری شود، معمولاً در چند هفته جمع می‌شود؛ اگر یکی دو هفته رها شود، ممکن است به زخمی عمیق و عفونی برسد. در چنین موقعیتی، زخم در درمانگاه بررسی و پانسمان می‌شود، وضعیت قند خون بررسی می‌شود و برنامه‌ی تعویض پانسمان و ارجاع به متخصص مشخص می‌شود.

زخم بستر چیست و چطور از آن پیشگیری کنیم؟

زخم بستر (زخم فشاری) در کسانی ایجاد می‌شود که مدت طولانی در یک وضعیت دراز کشیده یا نشسته‌اند: سالمند زمین‌گیر، بیماری که پس از سکته‌ی مغزی یا شکستگی لگن کم‌تحرک شده، یا کسی که روی ویلچر می‌نشیند. فشار مداوم روی پوستی که زیرش استخوان است، خون‌رسانی را قطع می‌کند و بافت آسیب می‌بیند. شایع‌ترین محل‌ها پایین کمر و دنبالچه، پاشنه‌ها، کناره‌ی لگن، آرنج‌ها، پشت سر و تیغه‌های شانه است.

گاهی کف زخم را بافت زرد یا سیاه پوشانده و عمق آن معلوم نیست؛ این زخم‌ها باید حتماً پزشک ببیند. زخم بستر سیاه و خشک روی پاشنه را هم بدون نظر کادر درمان دست نزنید.

پیشگیری از زخم بستر در خانه

• تغییر وضعیت منظم: بیمار بستری در تخت را معمولاً هر دو ساعت یک‌بار جابه‌جا کنید؛ به پهلوی راست، پشت، پهلوی چپ. بیمار روی ویلچر، اگر می‌تواند، هر ربع ساعت وزنش را کمی جابه‌جا کند.
• تشک مواج یا مخصوص: فشار را پخش می‌کند، اما جای جابه‌جا کردن بیمار را نمی‌گیرد.
• پاشنه‌ها را آزاد نگه دارید: بالشی زیر ساق بگذارید تا پاشنه روی تشک نماند.
• پوست خشک و تمیز: رطوبت ادرار و عرق پوست را آسیب‌پذیر می‌کند. پوشک را زود عوض کنید و پوست را با مرطوب‌کننده‌ی ملایم محافظت کنید.
• تغذیه: پروتئین و مایعات کافی برای ترمیم پوست لازم است. بیمار کم‌اشتها یا لاغرشده را با پزشک در میان بگذارید.
• هر روز پوست را نگاه کنید: به‌ویژه دنبالچه و پاشنه‌ها را. قرمزی ماندگار، اولین هشدار است.
• بیمار را روی ملحفه نکشید: با کمک دو نفر بلند و جابه‌جا کنید؛ کشیدن، پوست را می‌ساید.

برای بیمار زمین‌گیری که نیاز به مراقبت مداوم دارد، خدمات پرستاری در منزل آذرنجات می‌تواند در جابه‌جایی، مراقبت از پوست و پانسمان کمک کند.

پانسمان را هر چند وقت یک‌بار باید عوض کرد و پانسمان نوین چیست؟

زمان تعویض پانسمان به نوع زخم و پانسمان بستگی دارد. زخم ساده‌ی بخیه‌شده ممکن است فقط یکی دو بار تعویض لازم داشته باشد، زخم پرترشح شاید روزانه، و برخی پانسمان‌های جدید چند روز روی زخم می‌مانند. یک قاعده‌ی کلی همیشه درست است: اگر پانسمان خیس، کثیف، شل یا از کنار باز شد، یا ترشح از آن بیرون زد، زودتر عوضش کنید.

پانسمان نوین (پیشرفته) چیست؟

پانسمان‌های نوین برخلاف گاز ساده، برای نگه داشتن محیط مناسب و کمی مرطوب روی زخم ساخته شده‌اند. چند نمونه‌ی رایج آن‌ها و کاربردشان:

• هیدروکلوئید: ورقه‌ای چسبنده برای زخم‌های سطحی کم‌ترشح و زخم بستر مراحل اولیه؛ چند روز روی زخم می‌ماند.
• فوم (اسفنجی): برای زخم‌های با ترشح متوسط؛ ترشح را جذب و از پوست اطراف محافظت می‌کند.
• آلژینات: برای زخم‌های پرترشح و گود؛ با ترشح زخم ژل می‌شود.
• هیدروژل: برای زخم خشک یا زخمی که بافت مرده‌ی خشک دارد؛ به نرم شدن آن کمک می‌کند.
• پانسمان‌های نقره‌دار یا ضدمیکروب: برای زخم‌هایی که در معرض عفونت‌اند، طبق نظر پزشک و برای مدت محدود.

هیچ‌کدام از این‌ها برای همه‌ی زخم‌ها نیست و استفاده‌ی نابه‌جا ممکن است زخم را بدتر کند؛ مثلاً هیدروکلوئید روی زخم عفونی. انتخاب پانسمان با کادر درمان است و ممکن است در طول درمان چند بار عوض شود.

مراقبت از زخم بعد از جراحی و زخم سزارین

زخم جراحی را طبق دستور جراح خود مراقبت کنید؛ زمان دوش گرفتن، تعویض پانسمان و کشیدن بخیه در جراحی‌های مختلف فرق دارد. در درمانگاه، تعویض پانسمان و کشیدن بخیه‌ی زخم‌هایی که جای دیگری عمل شده‌اند انجام می‌شود؛ برگه‌ی ترخیص یا دستور جراح را همراه بیاورید. درباره‌ی زخم سزارین و بخیه‌ی زایمان طبیعی، علاوه بر نشانه‌های عمومی عفونت، به خونریزی زیاد، تب و درد شکمی رو به افزایش توجه کنید و برای مشاوره از خدمات زنان و مامایی کمک بگیرید.

علائم عفونت زخم؛ کی باید دوباره مراجعه کرد؟

کمی قرمزی، تورم و درد در یکی دو روز اول، جزو روند طبیعی ترمیم است. اما این نشانه‌ها می‌گویند زخم احتمالاً عفونی شده و باید دوباره دیده شود:

• دردی که پس از روز دوم یا سوم به‌جای کم شدن، بیشتر می‌شود؛
• قرمزی که دور زخم گسترش پیدا می‌کند، یا خط‌های قرمز که از زخم به سمت بالای اندام کشیده می‌شوند؛
• گرمی و تورم رو به افزایش؛
• ترشح چرکی زرد یا سبز، یا بوی بد؛
• باز شدن لبه‌های زخم بخیه‌شده؛
• تب، لرز یا احساس بیماری عمومی.

نکته‌ی پزشکی: اگر عفونت زخم با تب بالا، لرز، تپش قلب، گیجی، افت فشار یا تنفس تند همراه شد، ممکن است عفونت وارد خون شده باشد. این وضعیت فوریت است؛ با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستانی بروید.

اشتباه‌های رایج در مراقبت از زخم

بسیاری از زخم‌هایی که با تأخیر یا عفونت به درمانگاه می‌رسند، قربانی یکی از همین باورهای رایج شده‌اند:

• ریختن پودر قهوه، توتون، خاکستر یا ادویه روی زخم برای بند آوردن خون: خونریزی را فشار مستقیم بند می‌آورد؛ این مواد فقط آلودگی اضافه می‌کنند.
• مالیدن خمیردندان، ماست، روغن یا تخم‌مرغ روی سوختگی: گرما را در پوست نگه می‌دارد و خطر عفونت دارد.
• گذاشتن مستقیم یخ روی سوختگی: بافتی را که آسیب دیده، بیشتر آسیب می‌زند.
• ترکاندن تاول‌ها در خانه: سقف تاول پوشش طبیعی و استریل زخم زیرش است.
• شستن مکرر زخم با الکل یا آب اکسیژنه: سلول‌های ترمیم‌کننده را از بین می‌برد.
• کندن دلمه: ترمیم را عقب می‌اندازد و جای زخم را بدتر می‌کند.
• بستن محکم پارچه یا کش بالای زخم (تورنیکه‌ی دست‌ساز) برای خونریزی ساده: خون‌رسانی کل اندام را به خطر می‌اندازد.
• خیس کردن طولانی بخیه یا کشیدن آن در خانه: خطر عفونت و باز شدن زخم.
• بی‌اعتنایی به زخم کوچک پای دیابتی: «درد ندارد» در پای دیابتی یعنی «حس ندارد»، نه «مهم نیست».
• مراجعه نکردن پس از گازگرفتگی حیوان به این دلیل که زخم کوچک است: تصمیم درباره‌ی هاری را مرکز هاری می‌گیرد.
• مصرف خودسرانه‌ی آنتی‌بیوتیک‌های مانده در خانه: علائم را می‌پوشاند و تشخیص را سخت می‌کند.

چه زمانی به‌جای درمانگاه به بیمارستان بروید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید؟

در این موارد منتظر نمانید؛ با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین اورژانس بیمارستانی بروید:

• خونریزی شدید یا جهنده که با فشار مستقیم بند نمی‌آید؛
• زخمی که در آن عضله، تاندون یا استخوان دیده می‌شود، یا شک به شکستگی زیر زخم؛
• بی‌حسی، ضعف یا ناتوانی در حرکت انگشتان پس از بریدگی؛
• جسمی که در زخم فرو رفته است، مثل چاقو، میله یا تکه‌شیشه‌ی بزرگ؛ آن را بیرون نکشید و اطرافش را با پارچه ثابت کنید؛
• زخم‌های نافذ قفسه‌ی سینه، شکم یا گردن؛
• بریدگی عمیق پلک، زخم داخل چشم یا آسیب چشم با ترقه و مواد شیمیایی؛
• قطع شدن انگشت یا بخشی از اندام؛ عضو جداشده را در گاز تمیز و مرطوب، داخل کیسه‌ی پلاستیکی و آن کیسه را روی یخ بگذارید، نه مستقیم روی یخ؛
• سوختگی‌های وسیع، عمیق، برقی، شیمیایی یا همراه با تنفس دود؛
• زخم پای دیابتی با سیاه شدن پوست، بوی بد، قرمزی رو به گسترش یا تب.

اگر پس از پانسمان، قرمزی و تورم گسترش یافت، چرک یا بوی بد ایجاد شد یا تب کردید، دوباره مراجعه کنید. برای آسیب‌هایی که جدی‌تر از یک زخم ساده‌اند ولی به بیمارستان نیاز فوری ندارند، بیمار در اورژانس و فوریت‌های پزشکی درمانگاه بررسی می‌شود.

پانسمان در منزل و پیگیری زخم

برای بیمارانی که زخم بستر یا زخم دیرجوش دارند و رفت‌وآمد برایشان دشوار است، خدمات پانسمان در منزل آذرنجات با خط 0914-914-4403 هماهنگ می‌شود. سالمندی که تنها زندگی می‌کند و در یخبندان زمستان نمی‌تواند هر دو روز یک‌بار تا درمانگاه بیاید، یا بیماری که پس از جراحی هنوز درد دارد، از همین راه پانسمانش را بی‌وقفه ادامه می‌دهد.

برای مراجعه‌ی حضوری، همراه داشتن این موارد کار را سریع‌تر می‌کند: کارت واکسن یا سابقه‌ی واکسن کزاز، فهرست داروها (به‌ویژه رقیق‌کننده‌های خون و داروهای دیابت)، دستور جراح یا برگه‌ی ترخیص اگر زخم جراحی است، و اگر زخم را پیش‌تر جای دیگری پانسمان کرده‌اید، نام پانسمانی که استفاده شده است. مزیت درمانگاه آذرنجات این است که پانسمان، تزریق، ویزیت پزشک عمومی و اورژانس در یک مکان و در همه‌ی ساعات شبانه‌روز در دسترس است. برای هماهنگی، با خط درمانگاه 0914-914-4498 تماس بگیرید.