علائم حیاتی پنج عدد پایهی بدن است: فشار خون، ضربان قلب (نبض)، تعداد تنفس، دمای بدن و اکسیژن خون. در بزرگسال سالم در حال استراحت، فشار معمولاً کمتر از ۱۲۰ روی ۸۰، نبض ۶۰ تا ۱۰۰، تنفس ۱۲ تا ۲۰ بار در دقیقه، دما حدود ۳۷ درجه و اکسیژن خون ۹۵ درصد یا بیشتر است. پایش علائم حیاتی یعنی اندازهگیری منظم این اعداد و دیدن روند تغییرشان.
علائم حیاتی چیست و شامل چه مواردی میشود؟
علائم حیاتی سادهترین و سریعترین راهی است که پزشک و پرستار با آن میفهمند بدن در همین لحظه چگونه کار میکند. چند ثانیه گیرهی کوچکی روی انگشت، یک کاف فشارسنج دور بازو و یک دماسنج، اطلاعاتی میدهد که گاهی از هر آزمایش پیچیدهای فوریتر است. در اورژانس، اولین کاری که با هر بیمار انجام میشود همین اندازهگیری است، چون به تیم درمان میگوید چه کسی باید زودتر دیده شود.
این راهنما از تعریف علائم حیاتی و عددهای طبیعی در سنین مختلف شروع میکند، بعد سراغ این میرود که چه کسانی به پایش منظم نیاز دارند، پایش در اورژانس و تختهای تحت نظر چطور انجام میشود، مانیتور علائم حیاتی چه چیزی نشان میدهد، چطور در خانه درست اندازه بگیرید و چه وقت نباید منتظر ماند.
پنج علامت حیاتی اصلی
- فشار خون (BP): فشاری که خون به دیوارهی سرخرگها وارد میکند. دو عدد دارد: عدد بالا یا سیستولیک، فشار در لحظهی انقباض قلب، و عدد پایین یا دیاستولیک، فشار در فاصلهی دو ضربان. واحد آن میلیمتر جیوه است؛ وقتی میگوییم «دوازده روی هشت» یعنی ۱۲۰ روی ۸۰.
- ضربان قلب یا نبض (HR یا PR): تعداد ضربان در یک دقیقه که روی مچ، گردن یا با مانیتور شمرده میشود. علاوه بر عدد، منظم یا نامنظم بودن و قوی یا ضعیف بودن نبض هم مهم است.
- تعداد تنفس (RR): تعداد دم در یک دقیقه. این علامت سادهترین و در عین حال فراموششدهترین علامت حیاتی است و تند شدن تنفس اغلب جزو اولین نشانههای بدحالی است.
- دمای بدن (T): حدود ۳۷ درجهی سانتیگراد که در طول روز کمی بالا و پایین میرود و به محل اندازهگیری (زیر زبان، زیر بغل، گوش، پیشانی یا مقعد) بستگی دارد.
- اکسیژن خون (SpO2): درصد هموگلوبینی که اکسیژن حمل میکند و با پالساکسیمتر روی انگشت اندازهگیری میشود. این عدد در سالهای اخیر، بهویژه بعد از همهگیری کرونا، بهقدری رایج شده که بسیاری آن را «ششمین» یا گاهی «پنجمین» علامت حیاتی میدانند.
در بسیاری از بخشها، درد و سطح هوشیاری هم در کنار این پنج عدد ثبت میشود. درد را بیمار از صفر تا ده نمره میدهد و هوشیاری با پرسشهایی ساده سنجیده میشود: آیا بیمار بیدار است، به صدا جواب میدهد، فقط به تحریک دردناک واکنش نشان میدهد یا هیچ پاسخی ندارد. در بیماران دیابتی قند خون انگشتی هم معمولاً همراه علائم حیاتی گرفته میشود.
PR، RR و دیگر اختصارها یعنی چه؟
اسم انگلیسی علائم حیاتی Vital Signs است و در پروندهها معمولاً به شکل اختصار نوشته میشود. اگر برگهی ترخیص یا گزارش پرستاری را دیدهاید و معنای حروف را نمیدانستید، این جدول کمک میکند:
| اختصار | معنی فارسی | نمونهی ثبت |
|---|---|---|
| BP | فشار خون | BP: 130/85 mmHg |
| PR یا HR | تعداد نبض یا ضربان قلب در دقیقه | PR: 88/min |
| RR | تعداد تنفس در دقیقه | RR: 18/min |
| T | دمای بدن | T: 37.8°C (oral) |
| SpO2 یا O2 Sat | درصد اشباع اکسیژن خون | SpO2: 96% (room air) |
| GCS | نمرهی سطح هوشیاری | GCS: 15/15 |
عبارت «room air» کنار اکسیژن یعنی عدد بدون اکسیژن کمکی گرفته شده است. اگر بیمار اکسیژن دریافت میکند، مقدار آن هم کنار عدد نوشته میشود؛ ۹۴ درصد با اکسیژن کمکی معنای متفاوتی با ۹۴ درصد در هوای اتاق دارد.
«علائم حیاتی استیبل» یعنی چه؟
«استیبل» از کلمهی انگلیسی stable به معنای پایدار است. وقتی پزشک یا پرستار میگوید علائم حیاتی بیمار استیبل است، یعنی عددها در محدودهی قابلقبول برای همان بیمار هستند و در اندازهگیریهای پشتسرهم تغییر خطرناکی نشان نمیدهند. این جمله به معنای «بیمار خوب شده» یا «مشکلی ندارد» نیست؛ بیمار ممکن است علائم حیاتی پایدار داشته باشد و هنوز به درمان یا بررسی نیاز داشته باشد. برعکس، «ناپایدار» یعنی یکی یا چند عدد بیرون از محدودهی امن است یا به سرعت تغییر میکند و رسیدگی فوری میخواهد.
علائم حیاتی در کمکهای اولیه
در درسهای آمادگی دفاعی و دورههای کمکهای اولیه، سؤال «علائم حیاتی را نام ببرید» زیاد پرسیده میشود. در صحنهی حادثه، بدون هیچ دستگاهی، امدادگر سه چیز را اول میسنجد: هوشیاری (آیا مصدوم به صدا زدن و تکان دادن آرام شانه پاسخ میدهد؟)، تنفس (حداکثر ده ثانیه نگاه به قفسهی سینه برای دیدن بالا و پایین رفتن طبیعی) و نبض و گردش خون (نبض مچ یا گردن، رنگ پوست و خونریزی). اگر فرد هوشیار نیست و تنفس طبیعی ندارد، دیگر وقت شمردن نبض نیست: با ۱۱۵ تماس بگیرید و ماساژ قلبی را شروع کنید. روش درست این کار را در راهنمای کامل احیای قلبی ریوی قدمبهقدم توضیح دادهایم.
علائم حیاتی نرمال در بزرگسالان چقدر است؟
عددهای زیر محدودههای رایج در بزرگسال سالم و در حال استراحت است. این محدودهها برای آشنایی است، نه تشخیص؛ ورزشکار حرفهای ممکن است نبض پنجاه داشته باشد و کاملاً سالم باشد، و بیمار ریوی مزمن ممکن است با اکسیژن ۹۰ درصد در وضعیت همیشگی خودش باشد.
| علامت | محدودهی معمول در استراحت | چه وقت نیاز به بررسی دارد |
|---|---|---|
| فشار خون | کمتر از ۱۲۰ روی ۸۰ | بهطور مکرر ۱۳۰ روی ۸۰ یا بیشتر؛ ۱۸۰ روی ۱۲۰ یا بیشتر فوری است. فشار کمتر از ۹۰ با سرگیجه یا ضعف هم بررسی لازم دارد. |
| نبض | ۶۰ تا ۱۰۰ بار در دقیقه | بیش از ۱۰۰ یا کمتر از ۵۰ در استراحت، بهویژه با سرگیجه، درد سینه یا تنگی نفس؛ نبض نامنظم تازه. |
| تعداد تنفس | ۱۲ تا ۲۰ بار در دقیقه | بیش از ۲۰ تا ۲۴ در استراحت یا تنفس سطحی و پرزحمت. |
| دما | حدود ۳۶٫۵ تا ۳۷٫۵ درجه | ۳۸ درجه یا بیشتر تب است؛ کمتر از ۳۵ درجه افت دما است. |
| اکسیژن خون | ۹۵ درصد یا بیشتر | ۹۴ درصد یا کمتر در فرد بدون بیماری ریوی، بهویژه با تنگی نفس؛ ۹۲ یا کمتر نگرانکننده است. |
نکتهی پزشکی: یک عدد تنها کمتر از روند اعداد اهمیت دارد. اکسیژنی که در دو ساعت از ۹۶ به ۹۲ رسیده، از اکسیژن ثابت ۹۳ در یک بیمار ریوی قدیمی نگرانکنندهتر است. به همین دلیل در اورژانس اعداد پشتسرهم ثبت و با هم مقایسه میشوند.
علائم حیاتی نرمال در کودکان و نوزادان
یکی از رایجترین اشتباههای پدر و مادرها این است که عددهای بزرگسالان را برای کودک به کار میبرند. قلب نوزاد طبیعتاً تندتر میزند و تنفسش تندتر است و با بزرگتر شدن کودک این اعداد کمکم پایین میآیند. نبض ۱۳۰ برای یک نوزاد آرام طبیعی است، ولی برای نوجوان پانزدهسالهای که روی تخت دراز کشیده، نیاز به بررسی دارد. جدول زیر محدودههای تقریبی در کودک بیدار و آرام را نشان میدهد. منابع مختلف عددهای کمی متفاوت میدهند و گریه، تب و فعالیت همهی این اعداد را بالا میبرد.
| سن | ضربان قلب (در دقیقه) | تعداد تنفس (در دقیقه) | فشار سیستولیک تقریبی |
|---|---|---|---|
| نوزاد (تا یک ماهگی) | ۱۰۰ تا ۱۶۰ | ۳۰ تا ۶۰ | ۶۰ تا ۹۰ |
| شیرخوار (یک ماه تا یک سال) | ۱۰۰ تا ۱۶۰ | ۳۰ تا ۵۰ | ۷۰ تا ۱۰۰ |
| نوپا (یک تا سه سال) | ۹۰ تا ۱۵۰ | ۲۴ تا ۴۰ | ۸۵ تا ۱۰۵ |
| پیشدبستانی (سه تا پنج سال) | ۸۰ تا ۱۴۰ | ۲۲ تا ۳۴ | ۹۰ تا ۱۱۰ |
| دبستانی (شش تا دوازده سال) | ۷۰ تا ۱۲۰ | ۱۸ تا ۳۰ | ۹۵ تا ۱۱۵ |
| نوجوان (سیزده سال به بالا) | ۶۰ تا ۱۰۰ | ۱۲ تا ۲۰ | ۱۱۰ تا ۱۳۰ |
فشار خون کودکان با جدولهای ویژهای بر اساس سن، جنس و قد تفسیر میشود و یک عدد ثابت برای همه ندارد. اکسیژن خون کودک سالم، مثل بزرگسال، معمولاً ۹۵ درصد یا بیشتر است. برای اندازهگیری اکسیژن نوزاد و شیرخوار پروبهای کوچک مخصوص لازم است؛ پروب بزرگسال روی انگشت کوچک کودک عدد نادرست میدهد.
تنفس کودک را چطور بشمارید؟
وقتی کودک آرام یا خواب است، لباسش را کنار بزنید و بالا و پایین رفتن شکم را، نه فقط قفسهی سینه، یک دقیقهی کامل بشمارید. تنفس کودکان کمسن نامنظم است و شمردن سی ثانیه و دو برابر کردن ممکن است گمراهکننده باشد. همزمان ببینید آیا پرههای بینی باز و بسته میشود، پوست بین دندهها یا زیر گردن هنگام دم به داخل کشیده میشود یا کودک ناله میکند. اینها نشانههای تقلای تنفسیاند و از خود عدد مهمترند.
تب در نوزاد و شیرخوار
دمای ۳۸ درجه یا بیشتر در نوزاد کمتر از سه ماه، حتی اگر حالش خوب به نظر برسد، نیاز به معاینهی فوری پزشک دارد؛ در این سن تب میتواند تنها نشانهی عفونت جدی باشد. در کودکان بزرگتر، حال عمومی کودک (بازی کردن، نوشیدن، ادرار کردن، هوشیاری) از عدد دماسنج مهمتر است. خوابآلودگی شدید، تنفس پرزحمت، لکههای پوستی که با فشار کمرنگ نمیشوند، تشنج یا نخوردن مایعات علامت خطر است.
نکتهی پزشکی: دمای زیر بغل معمولاً حدود نیم درجه کمتر از دمای واقعی بدن است. اگر با دماسنج زیر بغل ۳۷٫۵ میبینید و کودک داغ و بیحال است، دما را با روش دیگری هم بسنجید و فقط به یک عدد تکیه نکنید.
فشار خون نرمال در سنین مختلف و شرایط خاص
«فشار خون نرمال چند است» پرتکرارترین سؤال مردم دربارهی علائم حیاتی است و پشت آن دهها سؤال دیگر هست: برای خانمها و آقایان، برای بالای شصت سال، صبحها، بعد از غذا، در بارداری. جوابها را به ترتیب میگوییم.
دستهبندی فشار خون در بزرگسالان
راهنماهای معتبر جهانی اعداد را کمی متفاوت دستهبندی میکنند، ولی خط کلی یکی است. جدول زیر بر اساس دستهبندی رایج انجمنهای قلب آمریکا است و برای اعدادی است که در چند نوبت جداگانه و با روش درست اندازه گرفته شدهاند، نه یک بار.
| دسته | عدد بالا (سیستولیک) | عدد پایین (دیاستولیک) | |
|---|---|---|---|
| طبیعی | کمتر از ۱۲۰ | و | کمتر از ۸۰ |
| بالاتر از طبیعی | ۱۲۰ تا ۱۲۹ | و | کمتر از ۸۰ |
| فشار خون بالا، مرحلهی ۱ | ۱۳۰ تا ۱۳۹ | یا | ۸۰ تا ۸۹ |
| فشار خون بالا، مرحلهی ۲ | ۱۴۰ یا بیشتر | یا | ۹۰ یا بیشتر |
| بحرانی؛ نیاز به رسیدگی فوری | بیشتر از ۱۸۰ | و/یا | بیشتر از ۱۲۰ |
برخی راهنماهای اروپایی مرز تشخیص فشار خون بالا در مطب را ۱۴۰ روی ۹۰ میگذارند و در اندازهگیری خانگی ۱۳۵ روی ۸۵. این تفاوتها برای تصمیم درمانی است و پزشک با توجه به بیماریهای همراه شما تصمیم میگیرد. عدد بالا یا پایین، هر کدام که در دستهی بالاتر باشد، دستهی شما را تعیین میکند.
فشار خون نرمال برای خانمها و آقایان
مرز طبیعی برای زن و مرد یکسان است. ممکن است فشار خون زنان جوان کمی پایینتر باشد و پس از یائسگی بالا برود، اما عددی که «طبیعی» دانسته میشود فرقی نمیکند.
فشار خون نرمال در سالمندان و افراد بالای ۵۰، ۶۰ و ۷۰ سال
با بالا رفتن سن، سرخرگها سفتتر میشوند و عدد بالای فشار در بسیاری از افراد بالا میرود. این «شایع بودن» به معنای «طبیعی بودن» نیست. باور قدیمی «فشار نرمال یعنی صد به اضافهی سن» پایهی علمی ندارد. آنچه با سن تغییر میکند، هدف درمان است: پزشک در سالمند سرحال و فعال ممکن است هدف نزدیک به جوانترها بگذارد و در سالمند شکننده، با سابقهی زمین خوردن یا سرگیجه هنگام بلند شدن، هدف ملایمتری انتخاب کند. افت فشار هنگام بلند شدن، یعنی کاهش عدد بالا به اندازهی ۲۰ یا بیشتر ظرف سه دقیقه پس از ایستادن، در سالمندان شایع و یکی از علتهای زمین خوردن است. برای تنظیم هدف و داروی فشار، ویزیت متخصص داخلی مناسب است.
فشار خون اول صبح، بعد از غذا و در حالت خوابیده
فشار خون در طول شبانهروز ثابت نیست. در خواب پایین میآید و در ساعتهای اول بیداری بالا میرود؛ به همین دلیل عدد صبح معمولاً کمی بالاتر از عصر است. پزشکان معمولاً توصیه میکنند فشار صبح پیش از خوردن دارو و صبحانه، و عصر پیش از شام اندازه گرفته شود. بعد از غذای سنگین، بهویژه در سالمندان، فشار ممکن است افت کند و فرد احساس سستی یا سرگیجه کند. در حالت خوابیده، عدد معمولاً با حالت نشسته تفاوت زیادی ندارد، ولی در برخی افراد فرق میکند؛ مهم این است که همیشه در یک وضعیت و به یک روش اندازه بگیرید تا عددها قابلمقایسه باشند.
فشار خون در بارداری
در نیمهی اول بارداری فشار خون معمولاً کمی پایینتر از قبل است. فشار ۱۴۰ روی ۹۰ یا بیشتر پس از هفتهی بیستم بارداری، فشار خون بارداری به حساب میآید و نیاز به پیگیری دقیق دارد، چون ممکن است نشانهی پرهاکلامپسی باشد. سردرد شدید، تاری دید یا دیدن نقطههای نورانی، درد زیر دندههای راست یا بالای شکم، تورم ناگهانی صورت و دستها و فشار ۱۶۰ روی ۱۱۰ یا بیشتر در بارداری، فوریت است: با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیکترین اورژانس بیمارستانی بروید. برای پیگیری روتین فشار و مراقبتهای بارداری میتوانید به خدمات زنان و مامایی درمانگاه مراجعه کنید.
چه کسانی به پایش منظم علائم حیاتی نیاز دارند؟
هر کسی که به اورژانس میآید، یک بار علائم حیاتیاش گرفته میشود. اما برای برخی بیماران یک بار کافی نیست و باید اعداد در فاصلههای منظم، و گاهی پیوسته با مانیتور، دنبال شود. این بیماران معمولاً در یکی از این گروهها هستند:
- بیمارانی که سرم یا داروی تزریقی دریافت میکنند، بهویژه داروهایی که ممکن است فشار یا ضربان را تغییر دهند یا واکنش حساسیتی بدهند
- بیماران با فشار خون خیلی بالا یا افت فشار، که باید پاسخشان به دارو دیده شود
- بیماران با تب بالا، کمآبی یا اسهال و استفراغ شدید
- بیماران با تنگی نفس، حملهی آسم یا پایین بودن اکسیژن خون
- بیماران با تپش قلب یا ضربان نامنظم
- سالمندان و بیماران با بیماریهای زمینهای مثل دیابت، نارسایی قلب یا بیماری کلیه که وضعیتشان ممکن است سریع تغییر کند
- بیمارانی که بعد از ضعف، سرگیجه یا غش کوتاه آمدهاند و هنوز علت روشن نیست
سرمتراپی و تزریق داروی وریدی یکی از رایجترین دلیلهای تحت نظر ماندن است؛ دربارهی این خدمت در بخش تزریقات و سرمتراپی درمانگاه بیشتر بخوانید.
پایش علائم حیاتی در اورژانس و تختهای تحت نظر آذرنجات؛ گامبهگام
در اورژانس شبانهروزی درمانگاه آذرنجات، پایش علائم حیاتی بخشی از مراقبت روزمره است، نه خدمتی جدا که باید جداگانه درخواستش کنید. مسیر معمول یک بیمار این است:
- پذیرش و اندازهگیری اولیه: بیمار بدون نوبت قبلی، در هر ساعت شبانهروز، به اورژانس مراجعه میکند و هنگام پذیرش فشار خون، نبض، اکسیژن خون، تنفس و دما اندازهگیری میشود. این اعداد کمک میکند بیمار بدحالتر زودتر دیده شود.
- معاینهی پزشک: پزشک اعداد را کنار شرح حال و معاینه میگذارد و دربارهی درمان تصمیم میگیرد. اگر لازم باشد، نوار قلب هم گرفته میشود.
- تحت نظر ماندن در صورت نیاز: بیمارانی که برای درمان یا بررسی بیشتر میمانند، روی تختهای تحت نظر و بستری موقت مستقر میشوند.
- پایش منظم: در طول این مدت علائم حیاتی در فاصلههای منظم اندازهگیری و ثبت میشود و برای کسانی که لازم باشد، مانیتور قلبی و پالساکسیمتری پیوسته به کار میرود.
- گزارش تغییرات: اگر عددی تغییر کند، پرستار پزشک را در جریان میگذارد و درمان بر همان اساس تنظیم میشود.
- ارزیابی دوباره و تصمیم: بر اساس روند اعداد و حال بیمار، پزشک دربارهی ترخیص با توصیههای مکتوب، ادامهی تحت نظر بودن یا اعزام به بیمارستان تصمیم میگیرد.
درمانگاه در خیابان امام خمینی تبریز، روبهروی ایستگاه تپلی باغی است. برای ساعت پذیرش، شرایط و پرسشهای عملی، صفحهی پایش علائم حیاتی و مانیتورینگ آذرنجات را ببینید.
مانیتور علائم حیاتی چیست و چه چیزی نشان میدهد؟
مانیتور علائم حیاتی، که گاهی «مانیتور چندکاره» یا «مانیتور بیمار» هم نامیده میشود، دستگاهی است که چند علامت را همزمان و پیوسته نمایش میدهد. روی صفحهی آن معمولاً اینها دیده میشود:
- منحنی ریتم قلب: با سه تا پنج الکترود چسبی روی قفسهی سینه، به همراه عدد ضربان.
- اکسیژن خون و منحنی نبض: از پروب انگشتی؛ شکل منحنی نشان میدهد سیگنال قابلاعتماد است یا نه.
- فشار خون: کاف بازویی که در فاصلههای تنظیمشده، مثلاً هر پانزده یا سی دقیقه، خودکار باد میشود.
- تعداد تنفس: در بسیاری از مانیتورها از همان الکترودهای قلبی محاسبه میشود.
- دما: در برخی مدلها با پروب جداگانه.
هر عدد یک محدودهی هشدار دارد. اگر عدد از آن محدوده بیرون برود، دستگاه صدا میدهد. خیلی از هشدارها بهخاطر حرکت دست، جدا شدن الکترود یا سردی انگشت است و پرستار با یک نگاه به بیمار و منحنی تشخیص میدهد هشدار واقعی است یا نه. برای همین، بیمار و همراه نباید از هر صدای دستگاه وحشت کنند، و البته نباید هشدار را خودشان خاموش کنند.
مانیتور قلبی با نوار قلب چه فرقی دارد؟
نوار قلب دوازدهلید در چند ثانیه، با ده الکترود، ثبت کاملتری از فعالیت الکتریکی قلب از دوازده زاویه میگیرد و پزشک آن را برای تشخیص سکتهی قلبی، برخی آریتمیها و اختلالهای دیگر دقیق تفسیر میکند. مانیتور قلبی ریتم را با الکترودهای کمتر اما بهطور پیوسته نشان میدهد تا تغییر ناگهانی در طول ساعتهای تحت نظر بودن دیده شود. این دو مکمل یکدیگرند: نوار قلب یک «عکس» دقیق است و مانیتور یک «فیلم» سادهتر. هولتر قلب هم چیز سومی است؛ دستگاه کوچکی که ریتم را ۲۴ ساعت یا بیشتر در زندگی روزمره ضبط میکند و پزشک بعداً آن را بررسی میکند.
پایش در تخت تحت نظر چقدر طول میکشد؟
مدت تحت نظر ماندن ثابت نیست و به علت مراجعه، نوع درمان و پاسخ بدن بستگی دارد؛ برای یک سرم ساده ممکن است کوتاه باشد و برای بیماری که باید پاسخش به دارو در چند نوبت اندازهگیری شود، طولانیتر. تختهای تحت نظر درمانگاه برای مراقبت کوتاهمدت هستند و جای بخش مراقبتهای ویژهی بیمارستان را نمیگیرند. اگر علائم حیاتی بیمار با وجود درمان پایدار نشود، بدتر شود، یا بیمار به بررسی و درمانی نیاز داشته باشد که در درمانگاه ممکن نیست، پزشک اعزام به بیمارستان را هماهنگ میکند. در صورت نیاز، انتقال با آمبولانس خصوصی انجام میشود.
سناریوی واقعی: ساعت دو بامداد، سرگیجه و فشار پایین
مرد هفتادسالهای که تنها زندگی میکند، دو روز است بهخاطر سرماخوردگی کم غذا خورده و کم آب نوشیده، ولی داروی فشارش را مثل همیشه مصرف کرده است. نیمهشب برای رفتن به دستشویی بلند میشود، سرش گیج میرود و به دیوار تکیه میدهد. پسرش او را به اورژانس شبانهروزی میآورد. هنگام پذیرش فشار نشسته ۹۵ روی ۶۰ و نبض ۱۰۸ است. پزشک پس از معاینه و نوار قلب، سرم وصل میکند و بیمار روی تخت تحت نظر میماند. در اندازهگیریهای بعدی فشار بالا میآید و نبض آرام میشود. صبح، پزشک او را با توصیهی مکتوب دربارهی نوشیدن مایعات و مشورت با پزشک خودش دربارهی تنظیم داروی فشار در روزهای بیماری، مرخص میکند. نکتهی این ماجرا: نبض تند همراه با فشار پایین، حتی بدون درد، یک پیام جدی بدن است.
چطور علائم حیاتی را در خانه درست اندازه بگیریم؟
عددی که در خانه نادرست گرفته شود، یا نگرانی بیجا میسازد یا آرامش کاذب. چند دقیقه دقت در روش، ارزش عدد را چند برابر میکند.
فشار خون با دستگاه دیجیتال
- دستگاه بازویی با اندازهی کاف مناسب دور بازو را ترجیح دهید؛ کاف کوچک روی بازوی چاق فشار را بالاتر و کاف بزرگ روی بازوی لاغر پایینتر نشان میدهد.
- سی دقیقه پیش از اندازهگیری چای، قهوه، سیگار و ورزش را کنار بگذارید و مثانه را خالی کنید.
- پنج دقیقه آرام روی صندلی بنشینید، پشت به تکیهگاه، پاها صاف روی زمین و بدون انداختن پا روی پا.
- بازو را روی میز بگذارید طوری که کاف همسطح قلب باشد؛ کاف روی پوست برهنه بسته شود، نه روی آستین.
- هنگام اندازهگیری صحبت نکنید و به گوشی نگاه نکنید.
- دو بار با فاصلهی یک دقیقه اندازه بگیرید و هر دو عدد را با تاریخ و ساعت یادداشت کنید.
- دستگاه را هر چند وقت یک بار با دستگاه درمانگاه یا مطب پزشک مقایسه کنید.
دستگاههای مچی کوچکترند، ولی به وضعیت دست حساسترند و اگر مچ دقیقاً همسطح قلب نباشد، عدد خطا دارد. برای کسی که بازوی بسیار بزرگ دارد یا نمیتواند کاف بازویی ببندد، مچی با رعایت دقیق وضعیت قابلاستفاده است.
اکسیژن خون با پالساکسیمتر
- دست باید گرم و آرام باشد؛ در زمستان تبریز، دست سردی که تازه از بیرون آمده عدد پایین و نامطمئن میدهد.
- لاک و ناخن مصنوعی را از انگشت بردارید یا انگشت دیگری را امتحان کنید.
- دست را روی سینه یا میز بگذارید و تا ثابت شدن عدد، دستکم سی ثانیه تا یک دقیقه صبر کنید.
- به منحنی یا نوار نبض روی دستگاه نگاه کنید؛ اگر نامنظم و پرنوسان است، عدد قابلاعتماد نیست.
- عدد نبض روی دستگاه را با شمردن نبض مچ مقایسه کنید؛ اختلاف زیاد یعنی سیگنال ضعیف است.
بدانید که در برخی افراد با پوست تیرهتر، پالساکسیمتر ممکن است اکسیژن را کمی بیشتر از مقدار واقعی نشان دهد. و مهمتر از همه: در گازگرفتگی با مونوکسید کربن، دستگاه معمولاً عدد طبیعی یا حتی بالا نشان میدهد، چون نمیتواند هموگلوبین آلوده به گاز را از هموگلوبین سالم تشخیص دهد.
نبض، تنفس و دما
نبض را با دو انگشت (نه شست) روی مچ، سمت انگشت شست، سی ثانیه بشمارید و دو برابر کنید؛ اگر نامنظم است، یک دقیقهی کامل بشمارید. تنفس را بدون اینکه فرد متوجه شود بشمارید، چون آگاه شدن الگوی تنفس را عوض میکند. دما را همیشه با یک دماسنج و از یک محل بگیرید تا عددها قابلمقایسه باشند.
اجارهی مانیتور علائم حیاتی برای منزل
برخی بیماران بعد از ترخیص از بیمارستان یا در مراقبتهای طولانی در خانه، مثل سالمندان بستری در منزل، بیماران ریوی وابسته به اکسیژن یا بیماران در مراقبت تسکینی، به پایش پیوستهتر نیاز دارند. برای این بیماران، به شرط توصیهی پزشک، اجارهی مانیتور علائم حیاتی بیمار امکانپذیر است. پیش از اجاره، این سؤالها را از پزشک بیمار بپرسید:
- آیا پایش پیوسته واقعاً لازم است یا اندازهگیری چندبار در روز با فشارسنج و پالساکسیمتر کافی است؟
- کدام علائم باید پایش شود: فقط اکسیژن و نبض، یا فشار و ریتم قلب هم؟
- محدودهی هشدار هر عدد برای این بیمار چقدر باشد؟
- اگر عددی از محدوده بیرون رفت، دقیقاً چه کنیم و با چه کسی تماس بگیریم؟
مانیتور خانگی فقط اعداد را نشان میدهد و جای ارزیابی پزشک و پرستار را نمیگیرد. یک دفترچه کنار دستگاه بگذارید و اعداد را در ساعتهای ثابت یادداشت کنید؛ این دفترچه در ویزیت بعدی ارزش زیادی دارد. اگر بیمار به مراقبت پرستاری هم نیاز دارد، دربارهی پرستار در منزل در تبریز بخوانید یا با خط خدمات در منزل 0914-914-4403 تماس بگیرید؛ برای معاینهی بیماری که جابهجاییاش دشوار است هم ویزیت پزشک در منزل وجود دارد.
اشتباههای رایج در پایش علائم حیاتی
- تکیه بر یک عدد: یک فشار بالا بعد از دویدن از پلهها تشخیص فشار خون نیست؛ یک عدد طبیعی هم در بیمار بدحال خیالآسودهکننده نیست.
- قطع یا دوبرابر کردن دارو بر اساس عدد خانگی بدون مشورت با پزشک.
- اعتماد کامل به پالساکسیمتر در فردی که تنگی نفس آشکار دارد یا در اتاقی با بخاری و احتمال گازگرفتگی است.
- به کار بردن عددهای بزرگسال برای کودک و نگرانی از نبض ۱۳۰ نوزادی که آرام است، یا برعکس، بیتوجهی به تنفس تند کودک تبدار.
- بیتوجهی به تنفس: تند شدن تنفس از اولین نشانههای عفونت شدید و بدحالی است و خیلی وقتها شمرده نمیشود.
- خاموش کردن هشدار مانیتور خانگی بدون نگاه کردن به بیمار.
- یادداشت نکردن اعداد: پزشک از روند چند روز بیشتر میفهمد تا از عددی که «یادم هست بالا بود».
چه وقت منتظر نمانید و فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید؟
اگر بیمار هر یک از این علائم را دارد، اندازهگیری دوباره در خانه را رها کنید، با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیکترین اورژانس بیمارستانی بروید:
- درد یا فشار قفسهی سینه، بهویژه با تنگی نفس، تعریق سرد یا درد بازو و فک
- تنگی نفس شدید، کبودی لبها، یا اکسیژن خونی که با استراحت بالا نمیآید
- کاهش هوشیاری، گیجی ناگهانی، تشنج یا غش
- ضعف یک طرف بدن، کج شدن صورت یا اختلال ناگهانی در صحبت کردن
- فشار ۱۸۰ روی ۱۲۰ یا بیشتر همراه با سردرد شدید، تاری دید یا درد سینه
- نبض بسیار تند یا بسیار کند همراه با سرگیجه و سستی
- تب در نوزاد کمتر از سه ماه، یا تب با سفتی گردن و لکههای پوستی
سناریوی واقعی: شب زمستانی و بخاری گازی
شبی سرد در تبریز، خانوادهای با سردرد، سرگیجه و حالت تهوع از خواب بیدار میشوند. پدر پالساکسیمتر خانه را روی انگشت همسرش میگذارد و عدد ۹۸ را میبیند و خیالش راحت میشود. این همان دامی است که باید شناخت: در گازگرفتگی عدد اکسیژن دستگاه میتواند طبیعی باشد. کار درست این است که فوراً پنجرهها را باز کنید، همه را از خانه بیرون ببرید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
نکتهی پزشکی: سردرد و سرگیجهی همزمان چند نفر از اعضای یک خانه در فصل سرما، تا خلافش ثابت نشده، گازگرفتگی است.
هزینهی پایش علائم حیاتی و اجارهی مانیتور به چه بستگی دارد؟
در اورژانس، اندازهگیری علائم حیاتی بخشی از ویزیت و مراقبت است و هزینهی کل به خدمتهایی که دریافت میکنید بستگی دارد: ویزیت اورژانس، مدت ماندن روی تخت تحت نظر، سرم و داروها، نوار قلب و سایر اقدامها. برای اجارهی مانیتور خانگی، نوع دستگاه و تعداد علائمی که پایش میکند، مدت اجاره و شرایط تحویل هزینه را تعیین میکند. برای برآورد دقیق، با شمارهی درمانگاه تماس بگیرید.
جمعبندی عملی
- پنج علامت حیاتی را بشناسید: فشار خون، نبض، تنفس، دما و اکسیژن خون.
- عددهای کودک با بزرگسال فرق دارد؛ حال عمومی کودک از عدد مهمتر است.
- در خانه با روش درست اندازه بگیرید و اعداد را یادداشت کنید.
- روند اعداد از یک عدد تنها مهمتر است.
- در علائم خطر منتظر نمانید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
اگر بیمار شما به اندازهگیری، درمان و چند ساعت پایش نیاز دارد، اورژانس شبانهروزی درمانگاه آذرنجات در همهی روزهای سال و بدون نوبت پذیرش دارد. برای اطلاعات پذیرش و پرسشهای عملی، به صفحهی مانیتورینگ و پایش علائم حیاتی در تبریز سر بزنید. برای پیگیری منظم چکاپ و عوامل خطر قلبی هم راهنمای کامل چکاپ و پایش سلامت را بخوانید.
آمادهی مراجعه هستید؟
شرایط پذیرش، مراحل مراجعه و فرم درخواست در صفحهی خدمت است.
مانیتورینگ و پایش علائم حیاتی در آذرنجات
پشتیبانی
24 ساعتهپشتیبانی تلفنی
پشتیبانی آنلاین