رادیولوژی یا عکسبرداری با اشعهی ایکس روشی چند ثانیهای و بدون درد است که با عبور مقدار کمی اشعه از بدن، تصویری از استخوانها، ریهها و برخی اندامها میسازد. پزشک برای بررسی شکستگی، دررفتگی، عفونت ریه، سنگ ادراری یا مشکلات دندان آن را درخواست میکند. اشعهی عکس ساده معمولاً کم است، ولی عکس فقط باید با دلیل پزشکی گرفته شود.
رادیولوژی چیست و چگونه انجام میشود؟
در این راهنما همهی چیزهایی را که پیش از گرفتن یک عکس رادیولوژی، در حین آن و بعد از گرفتن جواب لازم است بدانید، به ترتیب آوردهایم: از اسم عکسها و کاربردشان تا عوارض، بارداری، کودکان و عاملهایی که هزینه را تعیین میکنند. هدف این است که وقتی پزشک برگهی درخواست عکس را به دستتان میدهد، بدانید چه چیزی در انتظارتان است و چه سؤالهایی بپرسید.
اشعهی ایکس چطور تصویر میسازد؟
اشعهی ایکس نوعی پرتو پرانرژی است که چشم آن را نمیبیند. دستگاه رادیولوژی یک باریکهی کوتاه و کنترلشده از این پرتو را از ناحیهای از بدن عبور میدهد و پشت بدن، یک صفحهی آشکارساز (در دستگاههای دیجیتال) یا فیلم (در دستگاههای قدیمیتر) پرتوهای عبوری را ثبت میکند. هر بافت به اندازهی تراکمش پرتو را جذب میکند. استخوان که کلسیم زیادی دارد، بیشترین جذب را دارد و در تصویر سفید دیده میشود. هوا، مثلاً هوای داخل ریهها، تقریباً هیچ جذبی ندارد و سیاه دیده میشود. عضله، چربی و اندامهای نرم در طیفهای خاکستری میان این دو قرار میگیرند.
به همین دلیل عکس ساده برای استخوان و ریه بسیار گویاست، اما جزئیات بافتهای نرم مثل رباط زانو، دیسک کمر یا بافت مغز را نشان نمیدهد. اینجا همان جایی است که پزشک ممکن است روش دیگری را لازم بداند. پرتو فقط در لحظهی عکسبرداری وجود دارد؛ وقتی دستگاه خاموش میشود، هیچ اشعهای در بدن شما یا اتاق باقی نمیماند و بدن «رادیواکتیو» نمیشود. این نکته را بسیاری از بیماران نمیدانند و بعد از عکسبرداری از نزدیک شدن به کودک یا همسر باردارشان میترسند؛ این ترس لازم نیست.
کلیشه، گرافی، ایکسری: اسمهای مختلف یک چیز
در گفتوگوی روزمره و در نسخهها چند اسم برای عکس ساده به کار میرود. «ایکسری» (X-ray) اسم انگلیسی همین پرتو است. «گرافی» در نسخههای پزشکی به معنای عکسبرداری است؛ مثلاً «گرافی قفسهی سینه» یعنی عکس سادهی ریه. «کلیشه» اسم قدیمی خود فیلم یا هر تصویر جداگانه است؛ وقتی پزشک میگوید «از زانو دو کلیشه بگیرید»، یعنی دو عکس از دو زاویه. «نما» (view) هم یعنی جهت عکس: نمای روبهرو، نمای نیمرخ یا نمای مایل. وقتی در نسخه نوشته شده «AP و Lateral»، دو نمای روبهرو و کناری خواسته شده است.
برخی میپرسند «عکس رنگی رادیولوژی چیست». عکس اشعهی ایکس همیشه سیاهوسفید و خاکستری است. چیزی که مردم «رنگی» مینامند معمولاً سونوگرافی داپلر است که جریان خون را با رنگ قرمز و آبی روی صفحه نشان میدهد، یا تصویرهای بازسازیشدهی سهبعدی سیتیاسکن که نرمافزار به آنها رنگ میدهد.
رادیولوژی، سونوگرافی، سیتیاسکن و امآرآی چه فرقی دارند؟
همهی این روشها زیر چتر «تصویربرداری پزشکی» قرار میگیرند، اما ابزار، کاربرد و ایمنیشان یکسان نیست. جدول زیر تصویری کلی میدهد؛ انتخاب نهایی همیشه با پزشک است.
| روش | با چه چیزی تصویر میسازد | اشعهی یونساز | کجا بیشتر به کار میآید | مدت معمول |
|---|---|---|---|---|
| رادیولوژی ساده (ایکسری) | اشعهی ایکس، یک تصویر دوبعدی | دارد، معمولاً کم | شکستگی، دررفتگی، ریه، دندان، سنگ ادراری | چند دقیقه |
| سونوگرافی | امواج صوتی | ندارد | شکم، کلیه، بارداری، تیروئید، بافت نرم | ۱۰ تا ۳۰ دقیقه |
| سیتیاسکن | اشعهی ایکس از زاویههای زیاد و ساخت برشها با رایانه | دارد، بیشتر از عکس ساده | ضربهی سر، خونریزی، سنگ کلیه، ریه، شکم | چند دقیقه |
| امآرآی | میدان مغناطیسی قوی و امواج رادیویی | ندارد | مغز، نخاع، دیسک کمر، رباط و مفصل | ۲۰ تا ۶۰ دقیقه |
عکس ساده معمولاً نخستین قدم است: سریع، در دسترس و کمهزینه. اگر جواب آن کافی نباشد، پزشک بسته به سؤال تشخیصی به سراغ روش دیگری میرود. برای آشنایی با روشی که هیچ اشعهای ندارد، راهنمای کامل سونوگرافی را بخوانید. فهرست همهی خدمتهای تشخیصی آذرنجات و وضعیت هر کدام هم در صفحهی بخش خدمات تشخیصی و تصویربرداری آمده است.
عکس رادیولوژی برای چه کسانی و چه مشکلی لازم است؟
عکس رادیولوژی آزمایش غربالگری همگانی نیست؛ پزشک آن را وقتی میخواهد که پس از شنیدن شرح حال و معاینه، سؤال مشخصی دارد که عکس میتواند به آن جواب بدهد. رایجترین موقعیتها اینهاست:
- ضربه و زمین خوردن: درد شدید، تورم، کبودی و ناتوانی در تحمل وزن روی اندام بعد از ضربه. در زمستان تبریز که پیادهروها یخ میزنند، شکستگی مچ دست و مچ پا از شایعترین دلیلهای عکس دست و پاست.
- سرفه، تب و تنگی نفس: عکس قفسهی سینه برای دیدن ذاتالریه، آب آوردن ریه یا برخی مشکلات قلب و ریه.
- دردهای مفصلی: بررسی ساییدگی زانو، لگن یا شانه در بزرگسالان و سالمندان.
- پیگیری شکستگی: دیدن جوش خوردن استخوان بعد از گچ یا جراحی.
- دندان و فک: پوسیدگی پنهان، عفونت ریشه، دندان نهفته، پیش از ارتودنسی یا ایمپلنت.
- سنگ و مشکلات ادراری: عکس KUB در کنار سونوگرافی برای دیدن برخی سنگها.
- رشد کودکان: تعیین «سن استخوانی» با عکس دست و مچ.
عکس رادیولوژی کمر برای چیست و همیشه لازم است؟
عکس سادهی کمر ستون مهرهها، فاصلهی بین مهرهها، انحنای ستون فقرات، شکستگی فشاری مهره و تغییرات ساییدگی را نشان میدهد، اما خود دیسک و عصب را نشان نمیدهد. نکتهای که خیلیها نمیدانند: در کمردرد تازه و معمولی که بعد از بلند کردن بار یا یک حرکت نادرست شروع شده و علامت هشداری ندارد، راهنماهای پزشکی معتبر معمولاً عکسبرداری را در هفتههای اول لازم نمیدانند، چون بیشتر این دردها با استراحت نسبی، حرکت تدریجی و داروی مناسب بهتر میشوند و عکس هم چیزی را تغییر نمیدهد. اما اگر کمردرد با تب، کاهش وزن بیدلیل، سابقهی سرطان، ضربهی شدید، بیحسی ناحیهی تناسلی، اختلال در کنترل ادرار یا ضعف پا همراه باشد، ماجرا فرق میکند و باید سریع معاینه شوید. تصمیم دربارهی عکس را پزشک پس از ویزیت پزشک عمومی میگیرد.
عکس رادیولوژی ریه چه چیزی را نشان میدهد؟
در عکس قفسهی سینه، ریههای سالم بیشتر تیره و پر از هوا دیده میشوند و قلب، دندهها و دیافراگم مرزهای روشن و مشخصی دارند. در ذاتالریه بخشی از ریه سفید و کدر میشود، در آب آوردن ریه زاویههای پایینی پر میشوند و در بزرگی قلب، سایهی قلب پهنتر از حد معمول است. خیلیها عکس «ریهی سالم و ریهی سیگاری» را در اینترنت مقایسه میکنند؛ واقعیت این است که آسیبهای اولیهی سیگار اغلب در عکس ساده دیده نمیشود و یک عکس طبیعی به معنای سالم بودن ریهی فرد سیگاری نیست. برای غربالگری سرطان ریه در سیگاریهای سنگین، راهنماهای بینالمللی سیتیاسکن کمدوز را توصیه میکنند، نه عکس ساده؛ این تصمیم را باید با پزشک گرفت.
عکس مچ دست برای رشد قد چه چیزی را نشان میدهد؟
وقتی پدر و مادر نگران قد کودک هستند، پزشک کودکان یا متخصص غدد ممکن است عکسی از دست و مچ (معمولاً دست چپ) بخواهد. در این عکس صفحههای رشد استخوان دیده میشود و پزشک با مقایسهی آنها با الگوهای استاندارد، «سن استخوانی» را تخمین میزند. اگر سن استخوانی از سن تقویمی عقبتر یا جلوتر باشد، به پزشک کمک میکند بفهمد چقدر فرصت رشد باقی مانده و آیا بررسی بیشتری لازم است. مقدار اشعهی عکس دست بسیار کم است.
اسم عکسهای رادیولوژی چیست؟ راهنمای نامهای رایج در نسخه
بخشی از سردرگمی مردم از اسمهای اختصاری است که روی برگهی درخواست نوشته میشود. جدول زیر رایجترین آنها را با زبان ساده توضیح میدهد. چند مورد، مثل CBCT، در واقع نوعی سیتیاسکن است و فقط بهخاطر کاربرد دندانی در کنار عکسهای رادیولوژی دندان میآید.
| اسم در نسخه | یعنی چه | معمولاً برای |
|---|---|---|
| CXR یا گرافی قفسهی سینه (PA و Lateral) | عکس سادهی ریه و قلب از روبهرو و کنار | سرفهی طولکشیده، تب، تنگی نفس، پیش از برخی جراحیها |
| OPG (پانورامیک) | یک تصویر کلی از همهی دندانها و هر دو فک | دندان عقل نهفته، پیش از ارتودنسی، بررسی کلی دهان |
| پریاپیکال و بایتوینگ | عکس کوچک داخل دهانی از یک یا چند دندان | پوسیدگی بین دندانها، عفونت نوک ریشه، حین عصبکشی |
| سفالومتری | عکس نیمرخ جمجمه و فک | برنامهریزی ارتودنسی و بررسی رابطهی فکها |
| CBCT | تصویر سهبعدی فک و دندان با سیتی مخروطی | برنامهریزی ایمپلنت، دندان نهفتهی پیچیده، ضایعههای فک |
| KUB | عکس سادهی شکم از کلیهها، حالبها و مثانه | دیدن برخی سنگهای ادراری، پیگیری سنگ |
| الایمنت (Alignment) | عکس تمامقد ستون فقرات یا اندام تحتانی در حالت ایستاده | اسکولیوز، کجی پا، اختلاف طول دو پا، پیش از جراحی زانو |
| سن استخوانی (Bone Age) | عکس دست و مچ، معمولاً چپ | بررسی رشد و قد کودک |
| Waters | نمای خاص صورت و سینوسها | برخی ضربههای صورت؛ در سینوزیت معمولی کمتر لازم میشود |
اگر اسمی روی نسخه دیدید که در این جدول نیست، از پزشکی که آن را نوشته بپرسید چه چیزی را میخواهد ببیند. پرسیدن «این عکس قرار است به چه سؤالی جواب بدهد؟» کاملاً منطقی است و پزشک خوب از آن استقبال میکند. در عکسهای دندانی، تصمیم با دندانپزشک است؛ دربارهی معاینه و درمانهای پایهی دهان در راهنمای کامل دندانپزشکی عمومی و دربارهی نقش CBCT پیش از کاشت در راهنمای کامل ایمپلنت دندان بیشتر بخوانید. سفالومتری و OPG هم بخشی از برنامهریزی ارتودنسی است.
پیش از عکسبرداری: آمادگی و چکلیست همراه
برای بیشتر عکسهای ساده آمادگی خاصی لازم نیست؛ نه ناشتایی، نه قطع دارو. ولی چند کار ساده جلوی تکرار عکس، دوباره رفتن و اشعهی اضافه را میگیرد.
- درخواست یا نسخهی پزشک (در نسخهی الکترونیک، کد ملی و دفترچه یا کارت بیمه کافی است).
- عکسها و گزارشهای قبلی همان ناحیه، بهخصوص اگر برای پیگیری شکستگی یا بیماری ریه میروید.
- اگر باردار هستید یا احتمال بارداری میدهید، این را پیش از هر چیز بگویید.
- زیورآلات، ساعت، کمربند، سنجاق سر و گوشی را از ناحیهی عکس دور کنید؛ فلز روی تصویر سایهی سفید میاندازد.
- لباس راحت و بدون دکمهی فلزی بپوشید؛ ممکن است از شما بخواهند لباس مخصوص به تن کنید.
- برای کودک، یک بزرگسال همراه بیاید؛ اگر همراه باردار است، بهتر است فرد دیگری کنار کودک بماند.
- اگر عکس با مادهی حاجب است، فهرست داروها، سابقهی حساسیت و بیماری کلیه یا دیابت را آماده داشته باشید.
نکتهی پزشکی: گفتن احتمال بارداری وظیفهی شماست، حتی اگر مطمئن نیستید و حتی اگر کسی نپرسید. کارشناس رادیولوژی با این اطلاع میتواند دربارهی ضرورت عکس، زمان مناسب یا روش جایگزین با پزشک هماهنگ کند. اگر چند روز از موعد قاعدگی گذشته است، این را هم بگویید.
عکسهایی که آمادگی جداگانه دارند
بعضی بررسیهای رادیولوژی با مادهی حاجب انجام میشوند؛ مادهای که خورده یا تزریق میشود تا روده، مری یا مجاری ادراری در تصویر بهتر دیده شوند. این بررسیها ممکن است ناشتایی، ملین، آزمایش کارکرد کلیه یا هماهنگی دربارهی برخی داروها مثل متفورمین را لازم داشته باشند. جزئیات آن را مرکز تصویربرداری هنگام گرفتن نوبت میگوید و نباید خودسرانه دارویی را قطع کنید.
روند انجام عکس رادیولوژی گامبهگام
اگر تا حالا عکس نگرفتهاید، دانستن ترتیب کار اضطراب را کم میکند. یک عکس ساده معمولاً این مسیر را طی میکند:
- پذیرش: نسخه و مدارک بررسی میشود و نوع عکس و تعداد نماها مشخص میشود.
- پرسشهای ایمنی: دربارهی بارداری، عکسهای اخیر و در صورت نیاز حساسیت پرسیده میشود.
- آماده شدن: فلزات را جدا میکنید و در صورت لزوم لباس عوض میکنید.
- قرار گرفتن در وضعیت درست: کارشناس شما را روی تخت یا کنار صفحهی دستگاه قرار میدهد. وضعیت درست مهمترین عامل کیفیت عکس است؛ گاهی چند ثانیه حالت ناراحتی دارد.
- عکسبرداری: کارشناس پشت پاراوان میرود و از شما میخواهد بیحرکت بمانید یا برای عکس ریه نفس عمیق بکشید و نگه دارید. خود پرتو کمتر از یک ثانیه است و هیچ حسی ندارد.
- نماهای بعدی: اگر دو یا چند نما لازم است، وضعیتتان عوض میشود.
- کنترل کیفیت: در دستگاه دیجیتال تصویر بلافاصله دیده میشود و اگر تار یا ناقص باشد، همانجا تکرار میشود.
- تحویل: تصویر روی فیلم، سیدی یا بهصورت دیجیتال تحویل میشود و گزارش متخصص رادیولوژی، بسته به مرکز، همان روز یا بعداً آماده میشود.
کل فرایند یک عکس ساده، جدا از زمان انتظار، معمولاً چند دقیقه است. برای عکس دست، پا یا ریه نیازی به بیهوشی یا آرامبخش نیست. کودکان کمسن گاهی بیقرار میشوند و نگه داشتن آرام و صحبت با آنها بیشتر از هر چیز کمک میکند.
سناریوی واقعی: یخزدگی پیادهرو و مچ دست
صبح یک روز دیماه، خانمی شصتوچندساله روی پلهی یخزدهی خانه لیز میخورد و با دست باز روی زمین میافتد. مچش ورم کرده و نمیتواند فنجان را بلند کند. دخترش او را به اورژانس شبانهروزی میبرد. پزشک پس از معاینه، مچ را با آتل موقت ثابت میکند، داروی ضددرد میدهد و درخواست عکس روبهرو و نیمرخ مچ مینویسد. عکس شکستگی انتهای استخوان رادیوس را نشان میدهد و بیمار برای ادامهی درمان به متخصص ارتوپدی ارجاع میشود. اگر همان روز آتل نمیگذاشت و تا فردا صبر میکرد، درد و تورم بیشتر میشد. نکتهی این ماجرا: برای ضربهی معمولی اندام، اول معاینه، بعد عکس.
بعد از عکسبرداری: جواب، ریپورت و پیگیری
بعد از عکس ساده هیچ مراقبت خاصی لازم نیست و میتوانید بلافاصله به کار روزمره برگردید، رانندگی کنید، غذا بخورید و کودک را در آغوش بگیرید. اگر مادهی حاجب گرفتهاید، ممکن است توصیه شود آب بیشتری بنوشید یا به رنگ مدفوع یا ادرار توجه کنید؛ این توصیهها را همان مرکز میدهد.
ریپورت عکس رادیولوژی چیست؟
«ریپورت» یا گزارش، متنی است که متخصص رادیولوژی پس از دیدن تصویر مینویسد. معمولاً سه بخش دارد: روش و نماهای گرفتهشده، یافتهها (آنچه در تصویر دیده شده) و برداشت یا نتیجه (Impression). اصطلاحاتی مثل «تغییرات دژنراتیو» در عکس کمر یا زانوی افراد میانسال و سالمند خیلی شایع است و به معنای ساییدگی مرتبط با سن است، نه بیماری خطرناک. جملهی «پیشنهاد تطبیق با بالین» هم یعنی رادیولوژیست میخواهد پزشک معالج یافته را با علائم و معاینهی شما مقایسه کند. گزارش را خودتان تفسیر نکنید و با جستوجوی تکتک کلمهها نگران نشوید؛ آن را همراه تصویر نزد پزشکی ببرید که عکس را خواسته است.
دکتر رادیولوژی و کارشناس رادیولوژی چه فرقی دارند؟
کارشناس یا تکنولوژیست رادیولوژی کسی است که در رشتهی کارشناسی رادیولوژی آموزش دیده و دستگاه را کار میکند، شما را در وضعیت درست قرار میدهد و ایمنی پرتو را رعایت میکند. متخصص رادیولوژی پزشکی است که پس از پزشکی عمومی، دورهی تخصص رادیولوژی را گذرانده و تصویرها را تفسیر و گزارش میکند. پزشک معالج شما هم کسی است که گزارش و تصویر را کنار علائم و معاینه میگذارد و دربارهی درمان تصمیم میگیرد.
عکسها را نگه دارید
فیلم، سیدی یا فایل دیجیتال هر عکس را در یک پوشه نگه دارید. برخی مراکز امکان دریافت تصویر یا گزارش از راه اینترنت و با کد ملی یا کد پذیرش را دارند؛ این را هنگام پذیرش بپرسید. عکس قبلی دو فایده دارد: پزشک تغییر را با گذشته مقایسه میکند و گاهی اصلاً نیازی به عکس تازه نمیماند. اگر سؤالی دربارهی زمان آغاز پذیرش این خدمت در درمانگاه دارید، به صفحهی رادیولوژی و تصویربرداری آذرنجات سر بزنید یا با شمارهی درمانگاه تماس بگیرید.
عوارض رادیولوژی چیست؟ واقعیت دربارهی اشعه
پرسش «آیا رادیولوژی عوارض دارد» از پرتکرارترین جستوجوهای مردم است و جواب صادقانهاش دو بخش دارد. بخش اول: عکس ساده هیچ عارضهی فوری محسوسی ندارد؛ نه درد، نه سوختگی، نه ریزش مو، نه حالت تهوع. اینها اثرهایی است که فقط با مقدارهای خیلی بالای پرتو، مثلاً در پرتودرمانی سرطان، دیده میشود و ربطی به عکس تشخیصی ندارد. بخش دوم: هر پرتو یونساز، هر قدر هم کم، از نظر علمی احتمال بسیار کوچکی برای افزایش خطر سرطان در طول عمر دارد. این احتمال در یک عکس ساده آنقدر کم است که تشخیص درست تقریباً همیشه از آن مهمتر است، ولی جمع شدن عکسهای بیدلیل در طول سالها را نباید دستکم گرفت.
اصلی که متخصصان پرتو در دنیا به آن پایبندند این است: عکس فقط وقتی گرفته شود که لازم است، و با کمترین مقداری که تصویر قابلتشخیص بدهد. شما هم با دو کار ساده سهم خودتان را در این اصل دارید: عکسهای قبلی را نگه دارید و نشان دهید، و برای عکسی که نمیدانید چرا خواسته شده، دلیلش را بپرسید.
مقدار اشعه در عکسهای مختلف چقدر است؟
همهی ما هر روز از خاک، هوا، غذا و پرتوهای کیهانی مقداری پرتو طبیعی دریافت میکنیم. مقایسهی عکسها با همین پرتو طبیعی، تصویر روشنتری از ترسهای رایج میدهد. عددهای جدول تقریبی و برگرفته از منابع آموزشی بینالمللی تصویربرداری است و بسته به دستگاه، اندازهی بدن و تعداد نماها فرق میکند.
| نوع بررسی | مقدار تقریبی (میلیسیورت) | معادل تقریبی پرتو طبیعی |
|---|---|---|
| عکس دست یا پا | حدود ۰٫۰۰۱ | کمتر از یک روز |
| عکس کوچک داخل دهانی دندان | حدود ۰٫۰۰۵ | حدود یک روز |
| عکس پانورامیک دندان (OPG) | حدود ۰٫۰۱ تا ۰٫۰۲ | چند روز |
| عکس قفسهی سینه | حدود ۰٫۱ | حدود ۱۰ روز |
| عکس ستون مهرههای کمری | حدود ۱ تا ۱٫۵ | حدود شش ماه |
| سیتیاسکن سر | حدود ۲ | حدود هشت ماه |
| سیتیاسکن شکم و لگن | حدود ۸ تا ۱۰ | حدود سه سال |
دو برداشت از این جدول مهم است. اول اینکه عکس دست، پا، دندان و ریه جزو کمپرتوترین بررسیها هستند و ترس شدید از آنها پایهی علمی ندارد. دوم اینکه عکس کمر و بهویژه سیتیاسکن، پرتو بیشتری دارند و همین دلیل خوبی است که فقط با اندیکاسیون روشن انجام شوند. پرتو امآرآی و سونوگرافی صفر است.
عوارض رادیولوژی برای کودکان و نوزادان
بافتهای در حال رشد کودک به پرتو حساستر از بزرگسالان است و کودک سالهای بیشتری پیش رو دارد. به همین دلیل در عکسبرداری کودکان، تنظیمات دستگاه برای اندازهی بدن کوچکتر تغییر میکند و فقط ناحیهی لازم در میدان پرتو قرار میگیرد. این حساسیت بیشتر به معنای ممنوع بودن عکس نیست. اگر کودکی بعد از زمین خوردن نمیتواند دستش را حرکت دهد یا نوزادی با تب و تنفس تند به ذاتالریه مشکوک است، عکس لازم است و ترس از اشعه نباید تشخیص را عقب بیندازد. سؤال درستی که میتوانید بپرسید این است: «آیا روش بدون اشعه، مثلاً سونوگرافی، برای این مشکل کافی است؟» گاهی جواب مثبت است، گاهی نه.
عوارض عکس رادیولوژی دندان
عکسهای داخل دهانی و پانورامیک از کمپرتوترین عکسهای پزشکیاند. با این حال دندانپزشک معمولاً عکس را بر اساس نیاز هر فرد درخواست میکند، نه بهصورت روتین در هر جلسه. اگر بهتازگی در مرکز دیگری عکس گرفتهاید، آن را همراه ببرید. CBCT پرتو بیشتری از OPG دارد و برای موقعیتهایی مثل برنامهریزی ایمپلنت یا دندان نهفتهی نزدیک عصب به کار میرود، نه برای هر معاینهی ساده.
عوارض مادهی حاجب
عارضههایی که بیماران گاهی تجربه میکنند، اغلب مربوط به مادهی حاجب است نه خود اشعه. باریم خوراکی ممکن است چند روز یبوست یا مدفوع سفیدرنگ ایجاد کند. مادهی حاجب تزریقی یددار ممکن است احساس گرما، طعم فلزی و بهندرت واکنش حساسیتی بدهد و در بیماری کلیوی احتیاط میخواهد. خارش، کهیر، تنگی نفس یا تورم صورت بعد از تزریق را فوراً به کارکنان بگویید.
رادیولوژی در بارداری: چه چیزی واقعاً مهم است؟
این بخش برای بسیاری از خانمها نگرانکنندهترین سؤال است، پس آن را دقیق و بیتعارف میگوییم. قاعدهی اول همان است که بالاتر گفتیم: پیش از عکس، بارداری یا احتمال آن را بگویید. پس از آن، پزشک و کارشناس سه چیز را میسنجند: آیا عکس واقعاً لازم است، آیا روش بدون اشعه (سونوگرافی یا امآرآی) جواب همان سؤال را میدهد، و اگر عکس لازم است، ناحیهی عکس چقدر از رحم فاصله دارد.
در عکسهایی که دور از شکم و لگن گرفته میشود، مثل دست، پا، دندان یا قفسهی سینه، پرتوی که به جنین میرسد تقریباً ناچیز است. بر اساس راهنماهای انجمنهای تخصصی زنان و زایمان، مقدارهای پرتوی کمتر از حدی که در تقریباً همهی عکسهای تشخیصی ساده دیده میشود، با افزایش ناهنجاری جنین یا سقط همراه نبوده است. عکسهایی که مستقیم روی شکم و لگن است و بهویژه سیتیاسکن شکم، پرتو بیشتری دارند و تصمیم دربارهی آنها با دقت بیشتری گرفته میشود؛ ولی حتی آنها هم وقتی برای سلامت مادر ضروری باشند، معمولاً انجام میشوند، چون سلامت مادر سلامت جنین است.
دربارهی استفاده از محافظ سربی روی شکم هم بدانید که برخی انجمنهای فیزیک پزشکی در سالهای اخیر استفادهی روتین از آن را لازم ندانستهاند، چون در عکسهای دور از شکم فایدهی واقعی ندارد و گاهی کیفیت تصویر را خراب میکند. تصمیم دربارهی محافظ با کارشناس همان مرکز است.
عوارض رادیولوژی در ماه اول بارداری
خیلی از خانمها پیش از آنکه بدانند باردارند، برای دندان یا ریه یا ضربه عکس گرفتهاند و بعد دچار نگرانی شدید میشوند. اگر این اتفاق برای شما افتاده، اول آرام باشید. در بیشتر موارد مقدار پرتو آن عکس بسیار پایینتر از حدی است که برای جنین نگرانکننده دانسته میشود. نوع عکس، تعداد نماها و تاریخ تقریبی را یادداشت کنید و با پزشک زنان یا ماما در میان بگذارید تا بر اساس شرایط خودتان توضیح بدهد. تصمیمهای بزرگ را بر پایهی نوشتههای اینترنتی و انجمنها نگیرید. برای پیگیری بارداری میتوانید به خدمات زنان و مامایی درمانگاه مراجعه کنید.
عکس رادیولوژی دندان در بارداری
درمان عفونت و درد دندان در بارداری به تأخیر انداختنی نیست، چون عفونت دهان برای مادر و جنین بیخطر نیست. انجمنهای تخصصی دندانپزشکی عکس دندانی ضروری را در بارداری قابلانجام میدانند، چون پرتو آن بسیار کم و دور از رحم است. به دندانپزشک بگویید باردارید تا فقط عکسهای لازم گرفته شود. عکسهای غیرضروری، مثلاً برای درمان زیبایی، را میتوان تا بعد از زایمان عقب انداخت.
شیردهی و رادیولوژی
عکس ساده هیچ اثری بر شیر مادر ندارد و پس از آن بلافاصله میتوانید شیر بدهید. دربارهی مادهی حاجب تزریقی هم راهنماهای تخصصی معمولاً قطع شیردهی را لازم نمیدانند، چون مقدار بسیار کمی وارد شیر و از آن کمتر وارد بدن نوزاد میشود؛ اگر نگران هستید، پیش از بررسی با پزشک صحبت کنید.
نکتهی پزشکی: هیچ عکس تشخیصی معمولی بهتنهایی دلیل پایان دادن به بارداری نیست. اگر کسی چنین چیزی به شما گفت، حتماً با پزشک متخصص زنان مشورت کنید.
عکس ساده، سونوگرافی، سیتیاسکن یا امآرآی؛ پزشک چطور انتخاب میکند؟
انتخاب روش تصویربرداری به سؤال پزشک بستگی دارد، نه به اینکه کدام روش «کاملتر» به نظر میرسد. خیلی از بیماران فکر میکنند امآرآی همیشه از عکس ساده بهتر است؛ در حالی که برای یک شکستگی سادهی انگشت، عکس ساده سریعتر، ارزانتر و کاملاً کافی است و امآرآی چیز بیشتری اضافه نمیکند. چند الگوی رایج:
- شکستگی و دررفتگی: معمولاً اول عکس ساده. اگر عکس طبیعی باشد ولی شک قوی بماند، گاهی تکرار عکس پس از چند روز یا روش دیگری لازم میشود.
- درد شکم، کیسهی صفرا، کلیه و بارداری: معمولاً اول سونوگرافی، چون اشعه ندارد و بافت نرم را خوب نشان میدهد.
- ضربهی شدید سر، شک به خونریزی داخلی یا سکتهی مغزی: سیتیاسکن در بیمارستان، با فوریت.
- دیسک کمر با درد تیرکشندهی پا که با درمان بهتر نمیشود، رباطهای زانو، بیماریهای نخاع و مغز: معمولاً امآرآی.
وقتی پزشک سیتیاسکن یا امآرآی را لازم میداند
سیتیاسکن و امآرآی در برنامهی بخش تصویربرداری درمانگاه نیستند. اگر پزشک درمانگاه پس از معاینه یکی از این بررسیها را لازم بداند، دلیلش را توضیح میدهد و شما را به مرکز مناسب معرفی میکند. پیش از رفتن، این چند نکته را بدانید:
- برای امآرآی حتماً بگویید ضربانساز قلب، پمپ دارویی، کاشت حلزون، ترکش یا هر جسم فلزی در بدن دارید، یا جوشکاری و تراشکاری کردهاید؛ میدان مغناطیسی با بعضی فلزات خطرناک است.
- اگر از فضای بسته میترسید، پیش از امآرآی بگویید تا راه کمککنندهای پیدا شود.
- برای سیتیاسکن با تزریق، سابقهی حساسیت به مادهی حاجب، بیماری کلیه، دیابت و داروهای مصرفی را بگویید؛ ممکن است آزمایش کارکرد کلیه خواسته شود.
- جواب را برای تصمیم درمانی نزد همان پزشک برگردانید.
اشتباههای رایج دربارهی عکس رادیولوژی
- «عکس بگیریم خیالمان راحت شود.» عکسی که سؤال مشخص ندارد، معمولاً جواب مشخصی هم نمیدهد و فقط پرتو و هزینه اضافه میکند.
- دور انداختن عکسهای قدیمی. عکس قبلی گاهی مهمترین ابزار مقایسه است و جلوی تکرار را میگیرد.
- پنهان کردن احتمال بارداری از روی خجالت یا چون «فقط چند روز دیر شده».
- ترس بیش از حد از عکس لازم و عقب انداختن آن در کودکی که ممکن است شکستگی داشته باشد.
- تفسیر گزارش با جستوجوی اینترنتی و نگرانی از اصطلاحاتی مثل «تغییرات دژنراتیو» که در بیشتر بزرگسالان دیده میشود.
- طبیعی دانستن هر دردی که در عکس دیده نشد. برخی شکستگیهای ریز، آسیب رباط و عفونتهای اولیه در عکس ساده پیدا نیستند؛ اگر درد ادامه دارد، دوباره معاینه شوید.
- عکس گرفتن در مراکز مختلف بدون آوردن عکس قبلی که باعث تکرار همان عکس میشود.
چه وقت منتظر عکس و نوبت نمانید؟
در برخی موقعیتها مسئله اصلاً «کجا عکس بگیرم» نیست؛ بیمار باید فوراً به بیمارستان برسد. اگر با این علائم روبهرو هستید، با ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیکترین اورژانس بیمارستانی بروید:
- ضربهی شدید به سر همراه با کاهش هوشیاری، استفراغ مکرر، تشنج یا سردرد رو به شدت
- تصادف رانندگی یا سقوط از ارتفاع، حتی اگر فرد در ظاهر سالم است
- تغییر شکل آشکار اندام، استخوانی که از پوست بیرون زده یا خونریزی شدید
- سردی، کبودی یا بیحسی دست و پا بعد از ضربه
- تنگی نفس شدید، درد قفسهی سینه یا سرفهی خونی
- درد کمر همراه با ضعف ناگهانی پاها یا از دست دادن کنترل ادرار و مدفوع
برای آسیبهای خفیفتر، مثل پیچخوردگی ساده یا ضربهای که اندام را از کار نینداخته، میتوانید برای معاینهی اولیه، آتلگذاری موقت و تصمیم دربارهی نیاز به عکس به اورژانس شبانهروزی درمانگاه آذرنجات مراجعه کنید. اگر زخم باز هم دارید، رسیدگی به آن در بخش پانسمان و مراقبت از زخم انجام میشود.
نکتهی پزشکی: در آسیب گردن پس از تصادف یا سقوط، فرد را حرکت ندهید و سرش را نچرخانید تا کمک برسد. جابهجایی نادرست میتواند آسیب نخاع را بدتر کند.
هزینهی عکس رادیولوژی به چه عاملهایی بستگی دارد؟
مردم زیاد میپرسند قیمت عکس دست، زانو، کمر یا دندان چقدر است. یک عدد ثابت نمیتوان گفت، چون هزینه به چند عامل وابسته است:
| عامل | چرا هزینه را تغییر میدهد |
|---|---|
| نوع عکس و ناحیه | عکس سادهی یک انگشت با عکس الایمنت تمامقد یا CBCT دندان فرق زیادی دارد. |
| تعداد نماها | هر نمای اضافه، مثلاً روبهرو و نیمرخ و مایل، جداگانه حساب میشود. |
| مادهی حاجب | بررسی با باریم یا تزریق، زمان، دارو و مراقبت بیشتری میخواهد. |
| تعرفهی سالانه و نوع مرکز | تعرفهها هر سال بهطور رسمی اعلام میشود و برای مرکزهای دولتی، عمومیغیردولتی و خصوصی متفاوت است. |
| بیمه | با نسخهی الکترونیک و در مرکز طرف قرارداد، بیمهی پایه و تکمیلی معمولاً بخشی از هزینه را میپردازد. |
| شکل تحویل | چاپ فیلم، سیدی یا نسخهی دیجیتال ممکن است هزینهی جداگانه داشته باشد. |
پیش از مراجعه، از مرکز تصویربرداری بپرسید با بیمهی شما قرارداد دارد یا نه و آیا نسخهی الکترونیک لازم است.
رادیولوژی در آذرنجات و جمعبندی عملی
خدمت رادیولوژی و تصویربرداری پزشکی در درمانگاه آذرنجات در حال راهاندازی است. تا آن زمان، اگر پزشک درمانگاه پس از ویزیت عکسبرداری را لازم بداند، شما را به مرکز تصویربرداری معرفی میکند و میتوانید عکس و گزارش را برای تفسیر و ادامهی درمان نزد او برگردانید. برای پرسیدن زمان شروع پذیرش و دیدن آخرین وضعیت، به صفحهی رادیولوژی آذرنجات در تبریز سر بزنید.
اگر بخواهیم همهی این راهنما را در چند جمله خلاصه کنیم:
- عکس رادیولوژی را پزشک بر اساس سؤال مشخص درخواست میکند؛ دلیلش را بپرسید.
- عکس سادهی دست، پا، دندان و ریه پرتو بسیار کمی دارد و نباید از عکس لازم ترسید.
- بارداری یا احتمال آن را همیشه پیش از عکس بگویید.
- عکسها و گزارشهای قبلی را نگه دارید و همراه ببرید.
- گزارش را با پزشک معالج بخوانید، نه با اینترنت.
- در ضربهی شدید، تصادف و علائم خطر، منتظر نوبت عکس نمانید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
این خدمت بهزودی در آذرنجات
وضعیت راهاندازی و زمان شروع پذیرش را در صفحهی خدمت ببینید یا تماس بگیرید.
رادیولوژی و تصویربرداری پزشکی در آذرنجات
پشتیبانی
24 ساعتهپشتیبانی تلفنی
پشتیبانی آنلاین